Anhedoni yalnızca zevk alamamak mı?
Anhedoni uzun süre yalnızca "zevk kaybı" olarak anlaşıldı. Bugün araştırmacılar onu birkaç basamağı olan bir süreç olarak ele alıyor: bir şeyi isteme, onun için çaba gösterme, onu heyecanla bekleme ve o anı yaşarken keyif alma (Rizvi ve ark., 2016). Bir şeyden hoşlanmak ile onu istemek beyinde farklı süreçlere dayanır (Berridge ve Robinson, 2003). Bu yüzden bazı kişiler bir şeyi yaptıklarında hâlâ keyif alabildikleri hâlde ona başlamak için istek bulamaz; bazılarında ise asıl kayıp o anki keyiftedir (Treadway ve Zald, 2011). Beklentiyle gelen haz ile o anda yaşanan hazzın ayrı bileşenler olduğu da ölçek geliştirme çalışmalarında gösterilmiştir (Gard ve ark., 2006).
| Basamak | Gündelik görünümü |
|---|---|
| İsteme ve motivasyon | Bir şeyi yapmak için içinde istek ve enerji bulamamak |
| Beklenti | Yaklaşan güzel bir şeyi iple çekmemek |
| O anki keyif | Sevdiği şeyi yaparken eskisi kadar zevk almamak |
| Sosyal ve duyusal keyif | İnsanlarla birlikteyken ya da duyusal deneyimlerde karşılık hissetmemek |
Anhedoninin türlerini, nedenlerini ve nasıl ele alındığını anhedoni nedir yazısında ayrıntılı anlattım.
Nasıl uygulanır?
Her ifadenin son iki haftada sizin için ne sıklıkla geçerli olduğunu seçin: "Hiçbir zaman" (1 puan) ile "Neredeyse her zaman" (5 puan) arasında. Kendinizi eskiden olduğunuz hâlle karşılaştırarak yanıtlayın. İki ifade ters puanlanır: bir şeyi yapmak için istek duyabildiğinizi ve keyfi fark edip tadını çıkarabildiğinizi söylemek puanı düşürür. Toplam puan 10 ile 50 arasında değişir ve yüksek puan keyif alma kapasitesinde daha fazla azalmayı gösterir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Madde ortalaması | Keyif kaybı işaretleri |
|---|---|---|
| 10 ile 24 | 1,0 ile 2,4 | Belirgin değil |
| 25 ile 35 | 2,5 ile 3,5 | Bazı işaretler |
| 36 ile 50 | 3,6 ile 5,0 | Belirgin |
Bu test için bir norm ya da kesme puanı yoktur. Aralıklar, madde ortalamasını cevap ölçeğinin alt, orta ve üst bölümlerine ayıran betimleyici aralıklardır.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Yüksek puan, keyif alma ve istek duyma kapasitenizde belirgin bir azalma yaşadığınızı gösterir. Göstermediği şey şudur: depresyon tanısı koymaz. Anhedoni depresyonda sık görülür, ancak başka ruhsal durumlarda, uzun süreli stres döneminde ve bazı tıbbi durumlarda da ortaya çıkabilir (Der-Avakian ve Markou, 2012). Araştırmacılar, uzun süreli stresin beynin ödül sistemini etkileyerek anhedoniye zemin hazırlayabileceğini öne süren modeller üzerinde çalışıyor (Pizzagalli, 2014). Yeni bir ilaca başladıktan sonra duygularınızın belirgin biçimde küntleştiğini fark ettiyseniz bunu ilacı yazan hekiminizle konuşun; ilacınızı kendi başınıza bırakmayın.
Keyif kaybına çökkünlük, uyku ya da iştah değişikliği, yorgunluk veya değersizlik duygusu eşlik ediyorsa depresyon testi belirtilerinizi daha kapsamlı değerlendirir. Depresyonun belirtilerini ve tedavi seçeneklerini depresyon nedir yazısında anlattım.
Keyif alma kapasitesi yeniden canlanabilir mi?
Evet, altta yatan durum ele alındığında keyif alma kapasitesi çoğu zaman yeniden canlanabilir. Depresyonda etkinliği araştırmalarla gösterilmiş yaklaşımlardan biri davranışsal aktivasyondur: istek gelmesini beklemeden, kişinin değerleriyle bağlantılı küçük etkinlikleri adım adım günlük hayata geri getirmek. Yirmi altı randomize kontrollü çalışmayı kapsayan bir meta-analizde davranışsal aktivasyon, kontrol koşullarına göre depresif belirtileri anlamlı biçimde daha fazla azalttı (Ekers ve ark., 2014). İyi anları fark etme becerisini güçlendirmek için mindfulness egzersizleri yazısına da göz atabilirsiniz.
Kimler için uygundur?
Bu test 18 yaş üstü yetişkinler için hazırlanmıştır. 18 yaş altındaki gençlerde ruh hali değerlendirmesi, aileden de bilgi alınarak bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılmalıdır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Zevk alamama hâli iki haftadan uzun sürüyorsa, buna çökkünlük, uyku ya da iştah değişikliği, yorgunluk veya değersizlik duygusu eşlik ediyorsa, işinizi, ilişkilerinizi ya da kendinize bakımınızı sürdürmekte zorlanıyorsanız bir psikiyatrist ya da klinik psikologla görüşmeniz yerinde olur. Kimden destek alacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi yazısı yol gösterebilir. Hayatın yaşamaya değmediği ya da kendinize zarar verme düşünceleri beliriyorsa beklemeden 112'yi arayın.


