Bir noktada yardım almaya karar veriyorsunuz, sonra ilk engel çıkıyor: kime gideceksiniz? İki unvan birbirine çok yakın duruyor ama yaptıkları iş, eğitimleri ve yetkileri farklı.
Kısa cevap: Psikiyatrist bir tıp doktorudur, tanı koyar ve ilaç yazabilir. Psikolog hekim değildir, ilaç yazamaz; konuşma temelli psikoterapi yürütür. Çoğu durumda ikisinden birine başlamak yeterlidir ve gerekiyorsa diğerine yönlendirilirsiniz. Şiddetli, işlevselliği ciddi biçimde bozan ya da güvenlik riski taşıyan tablolarda önce psikiyatriste gitmek daha doğrudur.
Eğitim ve yetki farkı
| Konu | Psikiyatrist | Klinik psikolog |
|---|---|---|
| Eğitim | Tıp fakültesi, ardından psikiyatri uzmanlık eğitimi | Psikoloji lisansı, ardından klinik psikoloji yüksek lisansı veya doktorası |
| Hekim mi | Evet | Hayır |
| İlaç yazabilir mi | Evet | Hayır |
| Tıbbi tetkik isteyebilir mi | Evet | Hayır |
| Psikoterapi yürütür mü | Eğitim aldıysa evet | Evet, asıl çalışma alanıdır |
| Psikolojik test uygular mı | Bazıları | Evet |
Buradaki en net sınır ilaç meselesidir. Psikologlar hekim olmadığı için reçete düzenleyemez, ilaç başlayamaz, mevcut ilacınızın dozunu değiştiremez veya kesmenizi söyleyemez. Bir psikolog size ilaçla ilgili bir şey söylüyorsa, bu yalnızca "bu konuyu hekiminize danışın" biçiminde olabilir.
Psikolog, uzman psikolog, klinik psikolog: bunlar aynı şey mi?
Değil, ve bu ayrım Türkiye'de sık karıştırılır.
- Psikolog: Psikoloji lisansını tamamlamış kişi. Lisans tek başına psikoterapi yürütme yeterliliği anlamına gelmez.
- Klinik psikolog: Psikoloji lisansı üzerine klinik psikoloji alanında yüksek lisans veya doktora yapmış, süpervizyon altında klinik uygulama deneyimi edinmiş psikolog.
- Psikoterapist: Bir unvan değil, bir yetkinlik tanımı. Belirli bir terapi ekolünde (şema terapi, kabul ve kararlılık terapisi, bilişsel davranışçı terapi gibi) eğitim ve süpervizyon almış olmayı ifade eder.
Randevu almadan önce sorabileceğiniz en işlevsel soru şudur: hangi alanda yüksek lisans yaptınız ve hangi ekolde süpervizyonlu eğitim aldınız? Bu soru, unvan karmaşasını tek hamlede çözer.
Hangi durumda hangisine?
Önce psikiyatriste gitmenin daha doğru olduğu durumlar
- Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleri
- Günlük işlevselliğin ciddi biçimde bozulması: işe gidememe, yataktan kalkamama, kendine bakımın durması
- Uykunun, iştahın veya kilonun belirgin ve hızlı değişmesi
- Gerçeklikle bağın zayıfladığı yaşantılar
- Madde veya alkol kullanımının kontrolden çıkması
- Belirtilerin bedensel bir hastalığa ya da kullandığınız bir ilaca bağlı olabileceğinden şüphelenilmesi
- Çocukluktan beri süren dikkat ve dürtü kontrolü güçlükleri nedeniyle DEHB değerlendirmesi istenmesi; tanıyı psikiyatrist koyar (ayrıntılar için DEHB nedir)
Doğrudan psikoloğa başlamanın uygun olduğu durumlar
- Yaşam olaylarına bağlı sıkıntı: kayıp, ayrılık, iş değişikliği, taşınma
- İlişki örüntüleri, tekrar eden çatışmalar
- Kaygı ve stresle baş etmede zorlanma, işlevsellik büyük ölçüde korunuyorsa
- Kendini tanıma, sınır koyma, öz değer çalışmaları
- Ergen ve aile içi iletişim sorunları
İkisinin birlikte yürüdüğü durumlar
Orta ve şiddetli depresyon ile panik bozukluk gibi tablolarda yaygın yaklaşım, ilaç tedavisi ile psikoterapinin birlikte yürütülmesidir. Bu bir başarısızlık göstergesi değil, sık kullanılan bir plandır. İlaç belirtinin şiddetini düşürerek terapide çalışılabilir bir zemin açar; terapi ise belirtinin altındaki örüntüyü ele alır.
"Depresyon için psikolog mu psikiyatrist mi?"
Bu sorunun tek bir cevabı yok, çünkü depresyon tek bir şiddet düzeyinde gelmiyor.
Hafif düzeyde psikoterapi tek başına yeterli olabilir. Orta ve şiddetli düzeyde ise değerlendirmenin bir hekim tarafından yapılması, ilaç ihtiyacının konuşulması ve terapinin buna eklenmesi daha güvenli bir yoldur. İntihar düşüncesi varsa bu sıralama tartışmaya açık değildir: öncelik psikiyatrik değerlendirmedir.
Ayrıca depresyon benzeri tablolar tiroid sorunları, B12 ve D vitamini eksikliği, anemi ya da bazı ilaçların yan etkileri gibi bedensel nedenlerden de kaynaklanabilir. Bunları ayırt etmek hekimlik işidir ve bir psikoloğun yetki alanında değildir.
Depresyonun belirtilerini ve seyrini ayrıntılı ele aldığımız depresyon rehberimize bakabilirsiniz.
Psikoloğa gitmek için psikiyatristten sevk gerekir mi?
Hayır. Özel muayenehanede çalışan bir klinik psikologdan randevu almak için herhangi bir sevk veya ön koşul yoktur. Doğrudan başvurabilirsiniz. Devlet hastanelerinde ise psikoloğa çoğunlukla psikiyatri polikliniği üzerinden ulaşılır; işleyişi devlet hastanelerinde psikolog var mı yazısında anlattım.
Yanlış kişiye gidersem ne olur?
Pratikte pek bir şey olmaz. Her iki meslek de kendi sınırının dışına çıkan bir tablo gördüğünde karşı tarafa yönlendirmekle yükümlüdür. Bir psikolog olarak ben de, ilaç değerlendirmesi gerektiğini düşündüğüm durumlarda danışanı psikiyatriste yönlendiririm; aynı şekilde psikiyatristler de psikoterapi ihtiyacı gördüklerinde psikoloğa yönlendirir.
Yani "yanlış kapıyı çalmak" diye bir şey yok. Asıl kayıp, hangisine gideceğinizi düşünürken hiçbirine gitmemek oluyor.
Nasıl ilerlenir?
Bursa'da yürüttüğüm çalışmalar bireysel psikoterapi çerçevesindedir; sürecin nasıl işlediğini terapi süreci sayfasında ayrıntılı anlattım. İlk görüşme, hangi yolun size uygun olduğunu birlikte değerlendirmek için de kullanılır; gerekiyorsa psikiyatrik değerlendirme için yönlendirme yapılır. Seans ücretinin hangi etkenlere göre değiştiğini merak ediyorsanız psikolog seans ücreti neye göre belirlenir yazısına bakabilirsiniz.
Belirtilerinizi kabaca görmek isterseniz test merkezindeki öz değerlendirme araçlarına bakabilirsiniz. Bunlar tarama aracıdır, tanı koymaz.
