Eskiden sevdiğiniz müziği açıyorsunuz ama hiçbir şey hissetmiyorsunuz. Arkadaşlarınız gülerken siz sadece orada oturuyorsunuz. Yemek, hobi, tatil planı: hepsi gri. Üzgün bile değilsiniz, sadece hiçbir şey dokunmuyor. Bu deneyimin klinik adı anhedonidir. Bu yazıda anhedoninin ne olduğunu, hangi biçimlerde görüldüğünü, nedenlerini ve keyif alma kapasitesinin nasıl yeniden canlanabileceğini ele alıyoruz.
Anhedoni nedir?
Anhedoni, normalde keyif veren etkinliklerden zevk alma kapasitesinin azalması ya da kaybolmasıdır. Kelime Yunanca "yokluk" anlamındaki an ön eki ile "haz" anlamındaki hedone kelimesinin birleşiminden oluşur; kısaca "hazsızlık" demektir. Terimi 1896'da Fransız psikolog Théodule Ribot ortaya atmıştır.
Anhedoni ne demek sorusunun kısa cevabı şudur: kişi yapabilir, ama hissedemez. Eylem mümkündür, ancak eylemin eskiden getirdiği canlılık, merak ve tatmin gelmez. Bu yüzden anhedoni çoğu zaman üzüntüden daha tuhaf ve daha yalnızlaştırıcı bir deneyim olarak tarif edilir: "Keşke ağlayabilsem, en azından bir şey hissetmiş olurum."
Anhedoni tek başına bir tanı değildir. Bir belirtidir ve farklı tablolarda görülebilir. En bilinen yeri depresyondur: tanı ölçütlerinde depresyonun iki temel belirtisinden biri, çökkün ruh hâlinin yanında, ilgi ve zevk kaybıdır. Yani kişi kendini üzgün hissetmese bile, belirgin bir zevk kaybı diğer belirtilerle birlikte depresyona işaret edebilir.
Anhedoninin belirtileri
Anhedoni her zaman "hiçbir şeyden zevk almıyorum" cümlesiyle gelmez. Günlük hayatta daha sessiz işaretlerle kendini gösterir:
- Eskiden heyecanla beklediğiniz şeyleri artık beklememek
- Hobileri bırakmak ya da "sadece alışkanlıktan" yapmak
- Arkadaş buluşmalarını iptal etmek, gitseniz bile orada "yokmuş gibi" hissetmek
- Yemeğin tadını eskisi kadar almamak, iştahın değişmesi
- Güzel bir haberin içeride bir karşılık bulmaması
- Cinsel isteğin belirgin biçimde azalması
- Geleceği hayal etmekte zorlanmak, "ne olsa fark etmez" duygusu
- Duygusal düzleşme: sevinç kadar üzüntünün de soluklaşması
Anhedoninin türleri
Anhedoni tek parça bir deneyim değildir. Araştırmacılar, keyif alma sürecinin farklı basamaklarında farklı kopmalar yaşanabildiğini göstermiştir. Bu ayrım, hem kişinin kendini anlamasına hem de terapide neyin hedefleneceğine yön verir.
| Tür | Ne kaybolur | Tipik iç ses |
|---|---|---|
| Beklenti anhedonisi | Bir şeyi önceden istemek, heyecanla beklemek | "Gitsem de gitmesem de fark etmez." |
| Tüketim anhedonisi | O an yaşanırken alınan zevk | "Oradaydım ama hiçbir şey hissetmedim." |
| Sosyal anhedoni | İnsanlarla birlikte olmaktan alınan keyif | "Kalabalıkta kendimi cam arkasında gibi hissediyorum." |
| Fiziksel anhedoni | Tat, dokunma, müzik, doğa gibi duyusal hazlar | "Yemek sadece karın doyurmak için." |
| Motivasyonel anhedoni | Ödül için çaba gösterme isteği | "Değer mi ki, uğraşamam." |
Dikkat çekici bir bulgu şudur: depresyondaki pek çok kişi bir etkinliği yaparken, laboratuvar ortamında ölçüldüğünde, beklenenden daha fazla zevk alabilmektedir. Asıl kopma çoğu zaman öncesinde yaşanır: istek ve beklenti. Sinirbilim bu ayrımı "istemek" ve "hoşlanmak" arasındaki fark olarak tanımlar. Bu yüzden "canım istemiyor" hissi, "yaparsam da keyif almayacağım" anlamına gelmek zorunda değildir.
Anhedoni neden olur?
Anhedoninin arkasında tek bir neden yoktur. Beynin ödül sisteminde, özellikle dopamin ile ilişkili devrelerde, istek ve motivasyonla ilgili işleyişin değiştiği bilinmektedir. Ancak bu değişim çoğunlukla bir sonuçtur; onu tetikleyen durumlar çeşitlidir:
| Olası kaynak | Açıklama |
|---|---|
| Depresyon | En sık eşlik ettiği tablo. İlgi ve zevk kaybı, depresyonun iki çekirdek belirtisinden biridir. |
| Uzun süreli stres ve tükenmişlik | Sürekli yüksek talep altında sistem enerjiyi korumaya geçer, keyif alma ikinci plana düşer. |
| Travma sonrası tepkiler | Duygusal uyuşma, travma sonrasında kendini korumaya yönelik bir tepki olarak görülebilir. |
| Madde kullanımı ve bırakma dönemleri | Alkol ve bazı maddeler ödül sistemini etkiler; bırakma sürecinde geçici anhedoni sık görülür. |
| Bazı ilaçların yan etkisi | Bazı antidepresanlar kimi kişilerde duygusal küntleşme yapabilir. Bu durumda ilacı kendi başınıza bırakmayın, reçete eden hekimle konuşun. |
| Tıbbi durumlar | Tiroit işlev bozuklukları, kansızlık, kronik ağrı, Parkinson hastalığı ve uyku bozuklukları benzer bir tablo yaratabilir. |
| Diğer psikiyatrik tablolar | Bipolar bozukluğun depresif dönemi ve şizofreni gibi tablolarda da anhedoni görülebilir. |
Bu yüzden anhedoni uzun süredir devam ediyorsa, psikolojik değerlendirmenin yanında bir hekim değerlendirmesi de önemlidir. İlaç konusunda kimin ne yapabileceğini psikolog ilaç yazabilir mi ve psikolog mu psikiyatrist mi yazılarımızda anlattık.
Anhedoni ve depresyon arasındaki ilişki
Anhedoni depresyonsuz da görülebilir, depresyon da her zaman belirgin bir anhedoniyle gelmez. Ancak ikisi bir araya geldiğinde tablo genellikle daha dirençli seyreder. Çalışmalar, belirgin anhedonisi olan kişilerde depresyonun daha uzun sürebildiğini ve standart tedavilere yanıtın daha yavaş olabildiğini göstermektedir. Bu nedenle anhedoni, terapi planında ayrıca ele alınması gereken bir hedeftir.
Depresyonun diğer belirtileri, türleri ve tedavi seçenekleri için depresyon rehberimize göz atabilirsiniz. Anhedoniyi besleyen önemli bir süreç de ruminasyondur: zihin sürekli sorunla meşgul olduğunda, iyi anlar fark edilmeden geçip gider.
Anhedoni, tükenmişlik ve sıradan isteksizlik
Herkes zaman zaman isteksiz hisseder. Anhedoniyi sıradan bir durgunluktan ve tükenmişlikten ayıran birkaç işaret vardır:
| Soru | Geçici isteksizlik | Tükenmişlik | Anhedoni |
|---|---|---|---|
| Süre | Birkaç gün | Haftalar, aylar | Çoğunlukla iki haftadan uzun |
| Kapsam | Belirli bir iş ya da gün | Ağırlıkla iş ve sorumluluk alanı | Hayatın geneli, hobiler ve ilişkiler dahil |
| Dinlenince | Geçer | İzin ve tatilde bir miktar hafifler | Tatilde bile değişmez |
| Sevilen etkinlikler | Keyif vermeye devam eder | Çoğunlukla hâlâ keyif verir | Keyif vermez |
Tükenmişlik ve depresyonun iç içe geçtiği noktaları tükenmişlik sendromu yazımızda ayrıca ele aldık.
Sık görülen üç yanlış anlama
"Tembellik ediyorum." Anhedoni bir irade sorunu değildir. Kişi çoğu zaman yapmak ister gibi davranmak için büyük bir çaba harcar; eksik olan çaba değil, çabanın karşılığında gelen iç ödüldür.
"Mutlu olmam için bir sebep yok ki, o yüzden." Anhedoni dış koşullarla her zaman orantılı değildir. İşi, ailesi ve sağlığı yerinde olan biri de keyif alamayabilir. Bu durum kişiyi bir de suçluluk duygusuyla baş başa bırakır.
"Keyif almıyorsam o şeyi bırakmalıyım." Anhedoni döneminde sevilen etkinlikleri tamamen bırakmak, toparlanmayı zorlaştırır. Keyif çoğu zaman eylemden sonra, yavaş yavaş geri gelir.
Anhedoni geçer mi? Neler yapılabilir?
Evet, anhedoni çoğu zaman geçicidir ve altta yatan durum ele alındığında keyif alma kapasitesi geri gelebilir. Ancak burada bir tuzak vardır: anhedonide beklenen sıra tersine döner. "Önce canım istesin, sonra yaparım" diye beklemek, isteğin hiç gelmemesine yol açabilir. Bu yüzden kanıta dayalı yaklaşımlar, isteği beklemeden küçük adımlarla harekete geçmeyi önerir. Bu yaklaşıma davranışsal aktivasyon denir ve depresyonda etkinliği araştırmalarla gösterilmiştir.
| Durum | Deneyebileceğiniz |
|---|---|
| Hiçbir şey yapmak istemiyorsunuz | İsteği beklemeden, beş ile on dakikalık küçük bir etkinlik seçin. Hedef keyif almak değil, sadece yapmak. |
| Yaptınız ama bir şey hissetmediniz | Etkinlikten sonra 0 ile 10 arasında bir puan verin. Birkaç hafta sonra puanlar arasındaki küçük farkları görmek, "hiçbir şey" hissinin aslında tam olarak hiçbir şey olmadığını gösterebilir. |
| Sosyal ortamda cam arkasında gibisiniz | Kalabalık yerine tek bir kişiyle, kısa ve baskısız bir buluşma planlayın. |
| Duyusal hazlar soldu | Güne bir duyusal odak ekleyin: bir fincan çayın sıcaklığını, sokaktaki bir sesi yarım dakika gerçekten fark edin. |
| Geleceği hayal edemiyorsunuz | Uzak hedefler yerine yarın için tek bir küçük şey planlayın ve yazın. |
Uyku, düzenli hareket ve gün ışığı gibi temel ritimler de ödül sisteminin toparlanmasına yardım eder. Farkındalık temelli pratikler, iyi anları fark etme kapasitesini güçlendirmek için kullanılabilir; başlamak için mindfulness egzersizleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Terapide anhedoniyle nasıl çalışılır?
- Davranışsal aktivasyon: Kişinin değerleriyle bağlantılı etkinlikler adım adım günlük hayata geri getirilir.
- Bilişsel davranışçı terapi: "Hiçbir şey değişmeyecek", "zevk almayı hak etmiyorum" gibi keyif alma önündeki düşünceler incelenir.
- Olumlu duyguyu hedefleyen yaklaşımlar: Olumlu anları fark etme, uzatma ve paylaşma becerileri çalışılır.
- Kabul ve kararlılık terapisi: Kişi, isteğin gelmesini beklemeden kendisi için anlamlı olan yönde harekete geçmeyi öğrenir.
- Hekimle iş birliği: Gerektiğinde psikiyatrik değerlendirme ve tıbbi tetkikler süreçle birlikte yürütülür.
Klinikte anhedoninin şiddetini değerlendirmek için Snaith-Hamilton Haz Ölçeği gibi araçlar kullanılır. Bu ölçeğin klinisyen tarafından uygulanan formunun Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması da yapılmıştır. Ancak hiçbir ölçek tek başına tanı koymaz; sonuçlar bir uzmanla birlikte yorumlanmalıdır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
- Zevk alamama hâli iki haftadan uzun sürüyorsa
- Eşlik eden çökkünlük, uyku ya da iştah değişikliği, yorgunluk ve değersizlik duygusu varsa
- İşinizi, ilişkilerinizi ya da kendinize bakımınızı sürdürmekte zorlanıyorsanız
- Yeni bir ilaca başladıktan sonra duygularınızın belirgin biçimde küntleştiğini fark ettiyseniz
- Hayatın anlamsız olduğu ya da yaşamaya değmediği düşünceleri beliriyorsa
Belirtilerinizin şiddetine dair bir ön fikir edinmek için Beck Depresyon Testi ile başlayabilirsiniz. Test tanı koymaz; bir uzmanla görüşmeden önce kendi durumunuzu anlamaya yardımcı olur.
Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleriniz varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Özetle
Anhedoni, normalde keyif veren şeylerden zevk alamama hâlidir. Bir karakter özelliği ya da tembellik değil, çoğunlukla depresyon, uzun süreli stres, travma, madde kullanımı ya da tıbbi bir durumla ilişkili bir belirtidir. Kopma bazen o anı yaşarken, çoğu zaman ise öncesinde, istek ve beklenti basamağında yaşanır. Bu yüzden isteğin gelmesini beklemek yerine küçük adımlarla harekete geçmek ve altta yatan nedeni bir uzmanla birlikte ele almak, keyif alma kapasitesinin geri gelmesinde belirleyicidir.
Bu süreçte destek almak isterseniz bireysel psikoterapi sürecinin nasıl işlediğine göz atabilir ya da iletişim sayfası üzerinden yazabilirsiniz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5. baskı (DSM-5).
- Snaith, R. P., Hamilton, M., Morley, S., Humayan, A., Hargreaves, D. ve Trigwell, P. (1995). A scale for the assessment of hedonic tone: the Snaith-Hamilton Pleasure Scale. British Journal of Psychiatry, 167(1), 99 ile 103. PubMed
- Gürcan, A., Başar, K., Şen, Z. D. ve Karakaşlı, A. A. (2022). Snaith-Hamilton Haz Ölçeği klinisyen formunun Türkçe güvenirlik ve geçerliği. Türk Psikiyatri Dergisi, 33(3), 187 ile 195. PubMed
- Treadway, M. T. ve Zald, D. H. (2011). Reconsidering anhedonia in depression: lessons from translational neuroscience. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 35(3), 537 ile 555.
- Gard, D. E., Gard, M. G., Kring, A. M. ve John, O. P. (2006). Anticipatory and consummatory components of the experience of pleasure: a scale development study. Journal of Research in Personality, 40(6), 1086 ile 1102.
- Berridge, K. C. ve Robinson, T. E. (2003). Parsing reward. Trends in Neurosciences, 26(9), 507 ile 513.
- Dimidjian, S. ve ark. (2006). Randomized trial of behavioral activation, cognitive therapy, and antidepressant medication in the acute treatment of adults with major depression. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 74(4), 658 ile 670.
- Price, J., Cole, V. ve Goodwin, G. M. (2009). Emotional side-effects of selective serotonin reuptake inhibitors: qualitative study. British Journal of Psychiatry, 195(3), 211 ile 217.
