Neden Hep Aynı Döngüdeyim? Şema Terapi Nedir, Kanıtlar Ne Diyor?

Saat 03:14’te uyanıp “neden hep aynı döngüdeyim?” diye soruyorsanız, ilişkilerinizde kişi değişse de senaryo değişmiyorsa ya da içinizdeki ses yıllardır aynı cümleyi tekrarlıyorsa, bunlar “kötü bir gün”den fazlası olabilir.

Şema terapi tam olarak bu tekrarlarla ilgilenir: neden aynı örüntünün farklı kişilerle yeniden kurulduğuyla. Bu yazı şema kavramının ne olduğunu, araştırmaların ne gösterdiğini ve nerede durduğunu anlatır. Bu çalışmanın Bursa’da hangi formatta yürütüldüğünü merak ediyorsanız: Şema terapi hizmet sayfası.

Şema nedir?

Şema; erken yaşam deneyimleri içinde oluşan, kendimize, başkalarına ve dünyaya dair derin ve kalıcı inanç ve duygu örüntüsüdür. Bir kez yerleştiğinde, yetişkinlikte de aynı senaryoyu farklı kişilerle tekrar tekrar yaşamamıza yol açabilir.

Şema terapide sık çalışılan örüntülerden bazıları:

• Terk edilme: Yakınlaşınca kaybetme korkusunun devreye girmesi.
• Kusurluluk: “Beni gerçekten tanısalar uzaklaşırlar” inancı.
• Duygusal yoksunluk: İhtiyaçların karşılanmayacağı beklentisi ve bu yüzden hiç dile getirilmemesi.
• Yüksek standartlar: Başarıya rağmen hiçbir zaman yeterli hissetmeme.
• Boyun eğicilik: Kendi ihtiyacını sürekli başkasınınkinin arkasına koyma ve ardından tükenme.

Şema terapinin ayırt edici yanı, bu örüntüyü suçlayıcı olmayan bir çerçevede ele almasıdır. Amaç “yanlış düşünüyorsun” demek değil, örüntünün nasıl ve neden oluştuğunu anlayıp onu sürdüren döngüyü esnetmektir.

Şema terapi neyi farklı yapar?

Klasik bilişsel davranışçı çalışma çoğunlukla güncel belirtiye ve onu sürdüren düşünce–davranış döngüsüne odaklanır. Şema terapi bu odağı korur, üzerine iki şey ekler:

• Kökene bakış: Örüntünün hangi yaşam deneyimleri içinde oluştuğunu anlamak.
• Deneyimsel çalışma: Yalnızca konuşarak değil, duygusal düzeyde de çalışmak.

Bu nedenle şema terapi genellikle daha uzun soluklu bir süreçtir. Belirli ve sınırlı bir belirtiye odaklı, kısa süreli bir çalışma arıyorsanız bireysel psikoterapi çerçevesi daha uygun olabilir.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Kişilik bozukluklarında en güçlü kanıt

Şema terapinin en sağlam kanıtı bu alandan gelir. Bamelis ve arkadaşlarının 2014 tarihli çok merkezli randomize kontrollü çalışması (American Journal of Psychiatry), Hollanda’da 12 merkezde 323 hasta ile yürütüldü. C kümesi ile paranoid, histriyonik ve narsisistik kişilik bozukluğu tanılı katılımcılarda 50 seanslık şema terapi; açıklama odaklı psikoterapi ve olağan tedaviyle karşılaştırıldı.

Başlangıç şiddeti kontrol edildiğinde tahmini iyileşme oranları: şema terapi %81,4 · açıklama odaklı psikoterapi %60,0 · olağan tedavi %51,8. Şema terapi grubunda tedaviyi bırakma oranı da daha düşüktü.

Depresif bozukluklarda: umut verici ama sınırlı

Körük ve Özabacı’nın 2018 tarihli meta-analizi (Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar), 2007–2017 arasındaki 35 çalışmayı taradı ve ölçütleri karşılayan 7 çalışmayı meta-analize dâhil etti. Şema terapinin depresif bozukluklarda yüksek düzeyde etkili olduğu bulundu.

Bu sayıyı doğru okumak gerekir: yedi çalışmalık bir havuz, güçlü bir genelleme için dardır. Bulgu umut verici; ancak “şema terapi depresyonda diğer yöntemlerden üstündür” demek için yeterli değildir.

Birlikte kullanılan yaklaşımlar

Şema terapi çoğu zaman tek başına değil, kişinin ihtiyacına göre başka yaklaşımlarla birlikte kullanılır:

• ACT (Kabul ve Kararlılık Terapisi): Zorlayıcı duyguyla mücadele etmek yerine, o duygu varken bile değerler doğrultusunda adım atabilmeye odaklanır. A-Tjak ve arkadaşlarının 2015 meta-analizi, kaygı ve depresyonda orta düzeyde etki bildirmiştir.
• Mindfulness: Otomatik tepkiyi fark etme becerisini güçlendirir. Kavramın ne olduğu, ne olmadığı ve kanıtın sınırları için: bilinçli farkındalık rehberi.

Kanıtın sınırları

Bir yöntemi savunmak, sınırlarını gizlemeyi gerektirmez:

• Güçlü kanıt belirli gruplara ait. Bamelis çalışması kişilik bozukluğu tanılı katılımcılarla yapıldı; sonuçlar her tabloya doğrudan genellenemez.
• Ortalama etki, bireysel sonuç değildir. Bir çalışmada yüksek iyileşme oranı görülmesi, her kişide aynı sonucun çıkacağı anlamına gelmez.
• Süre gerçekçi olmalı. Yukarıdaki çalışmadaki protokol 50 seanstı. Şema terapi kısa süreli bir müdahale değildir.
• Beyin görüntüleme bulgularına temkinli yaklaşmak gerekir. Psikoterapi ve farkındalık pratiklerinin beyinde yapısal değişiklik yarattığına dair erken dönem çalışmaların bir kısmı, daha büyük ve titiz araştırmalarda aynı biçimde tekrarlanamamıştır.

Süreç nasıl ilerliyor?

Tanışma ve değerlendirme. Yaşam öyküsü, güncel zorluklar ve neyi değiştirmek istediğiniz konuşulur; tekrar eden örüntüler birlikte haritalanır.

Derin çalışma. Örüntünün hangi durumlarda devreye girdiği izlenir; bilişsel, deneyimsel ve davranışsal yöntemler ihtiyaca göre birlikte kullanılır.

Bütünleşme. Yeni beceriler günlük hayatın zorlayıcı anlarında denenir; ilerleme belirli aralıklarla gözden geçirilir ve seans aralıkları kademeli olarak açılır.

Görüşmeler genellikle haftada bir ve 50 dakikadır. Bursa Nilüfer’de yüz yüze ya da çevrim içi yürütülebilir. Sürecin genel adımları için: terapi süreci.

Ne kadar sürer? Buna baştan kesin bir cevap verilemez. Süre; çalışılan konuya, örüntünün yerleşikliğine ve görüşme sıklığına göre değişir. Belirli bir ay sayısı vaat eden bir çerçeveye temkinli yaklaşın.

Sınırlar

• Şema terapi bir psikoterapi yaklaşımıdır; tanı koymaz ve tıbbi ya da psikiyatrik tedavinin yerine geçmez.
• Hekiminizin önerdiği ilaç tedavisi bu süreç nedeniyle değiştirilmez veya bırakılmaz; böyle bir karar yalnızca hekimle birlikte verilir.
• Erken yaşam deneyimlerine yönelen çalışma zorlayıcı olabilir. Tempo kişiye göre ayarlanır; zorlanarak ilerlenmez.
• Akut kriz, kendine zarar verme düşüncesi veya ağır bir tablo varsa öncelik klinik değerlendirmedir.

Acil bir durumdaysanız, yani kendinize veya bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa, bu yazıdaki hiçbir bilgi yeterli değildir. En yakın acil servise başvurun veya 112’yi arayın.

İlgili sayfalar

• Bu çalışmanın Bursa’da hangi formatta yürütüldüğü, kimler için uygun olduğu: Şema terapi
• Görüşmelerin genel çerçevesi: Bireysel psikoterapi
• Sürecin adımları: Terapi süreci
• Şu andaki işleve odaklanan tamamlayıcı yaklaşım: Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT)
• Uzman profili ve belgeler: Klinik Psikolog Büşra Bulut

Kaynaklar

• Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
• Körük, S., & Özabacı, N. (2018). Şema Terapinin Depresif Bozuklukların Tedavisindeki Etkililiği: Bir Meta-Analiz. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 10(4), 460–470.
• A-Tjak, J. G. L. ve ark. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36.