Danışanlarım bu konuyu çoğu zaman "Kavga etmediğimiz günlerde bile tetikteyim" ya da "Bir şey söylemeden önce nasıl karşılanacağını hesaplıyorum" diye anlatır. Kısa cevap: Toksik ilişki, ilişkinin size destek olmaktan çok sürekli yıprattığı; aşağılama, suçlama, kıskançlıkla denetleme, çevrenizden uzaklaştırma ya da tehdit gibi davranışların tekrarlandığı ve kendinizi güvende hissetmediğiniz durumlar için kullanılan gündelik bir ifadedir. Psikolojide bir tanı değildir; araştırmalardaki karşılığı ilişki kalitesi, yıkıcı çatışma örüntüleri ve en ağır ucunda psikolojik şiddet ile kontrol edici davranışlardır. Bu yazıda zor bir dönemi sağlıksız bir örüntüden ayırmayı, ruh sağlığına etkisini ve güvenliğin ne zaman her şeyden önce geldiğini anlatıyorum.
Önemli not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; size, ilişkinize ya da partnerinize tanı koymaz. Şu anda tehlikedeyseniz, size vuruluyor, boğazınız sıkılıyor ya da öldürmekle tehdit ediliyorsanız beklemeden 112'yi arayın. Şiddet ve istismar konusunda rehberlik için ALO 183 hattı 7 gün 24 saat ücretsiz hizmet verir. Kadınlar KADES uygulamasıyla tek dokunuşla kolluğa yardım çağrısı gönderebilir.
Toksik ilişki nedir, bir tanı mıdır?
"Toksik" kelimesi zehirli anlamına gelir. DSM-5 ya da ICD-11 gibi tanı sistemlerinde "toksik ilişki" diye bir kategori yoktur. Bu yüzden konuyu araştırmalarda ölçülen üç kavram üzerinden ele alıyorum:
- İlişki kalitesi ve doyumu: İlişkinin ne kadar destekleyici ve tatmin edici yaşandığı.
- Yıkıcı çatışma örüntüleri: Anlaşmazlıklarda düşmanca eleştiri, küçümseme ya da konuşmayı kesip içe kapanma.
- Psikolojik şiddet ve kontrol: Dünya Sağlık Örgütü partner şiddetini, şimdiki ya da eski partnerin fiziksel, cinsel ya da psikolojik zarar veren davranışları olarak tanımlar; psikolojik istismar ve kontrol edici davranışlar da bu tanımın içindedir (Dünya Sağlık Örgütü, 2026).
Her mutsuz ilişki toksik değildir; korku ve tehdit içeren bir ilişkide ilk soru "Nasıl düzeltirim?" değil, "Güvende miyim?" olur. Dünya genelinde en az bir kez partneri olmuş 15 ile 49 yaş arası kadınların yaklaşık yüzde 27'si yaşamı boyunca fiziksel ya da cinsel partner şiddetine maruz kalmış (Sardinha ve ark., 2022). Türkiye'nin 2014 ulusal verisiyle yapılan bir analizde son 12 ayda eşinden ya da partnerinden duygusal şiddet gördüğünü bildiren kadınların oranı kırsalda yüzde 20,9, kentte yüzde 26,2 idi (Alkan ve Demir, 2025). Psikolojik şiddetin erkeklerin ruh sağlığını da etkilediği görülüyor (Dokkedahl ve ark., 2022).
Zor bir dönem mi, toksik bir ilişki mi?
Her ilişkide anlaşmazlık olur; belirleyici olan çatışmanın nasıl yaşandığıdır. 64 çalışmayı kapsayan bir meta-analizde tartışmadaki düşmanca davranışlar (eleştiri, aşağılama, öfke) düşük ilişki doyumuyla orta düzeyde, içe kapanma küçük düzeyde ilişkiliydi. Birlikte sorun çözmek ve yakınlık göstermek ise yüksek doyumla ilişkiliydi (Woodin, 2011).
| Ne yaşanıyor? | Zor bir dönem | Sağlıksız bir örüntü | Psikolojik şiddet ve kontrol |
|---|---|---|---|
| Tartışmalar | Konu belli, ikiniz de derdinizi anlatabiliyorsunuz | Aynı kavga tekrar ediyor, eleştiri kişiliğe yöneliyor, biriniz susup kapanıyor | Hakaret, bağırma, aşağılama, eşyalara zarar verme ya da tehdit |
| Sonrası | Özür ve onarım var | Konu kapanmıyor, küslük günlerce sürüyor | "Senin yüzünden" diye suçlanıyorsunuz, yaşadıklarınız küçümseniyor |
| Özgürlük alanı | Arkadaş, aile ve iş hayatınız sürüyor | Kıskançlık tartışmaları sıklaşıyor | Telefonunuz, sosyal medyanız ve kiminle görüştüğünüz denetleniyor |
| Duygu | Yorgun ama güvende | Tükenmiş, yalnız, sık sık mutsuz | Korkulu, sürekli tetikte, küçülmüş ve değersiz |
İlişkinizden genel olarak ne kadar doyum aldığınıza dair bir ön fikir için ilişki doyumu testini uygulayabilirsiniz. Test tanı koymaz; ilişkide şiddet ya da korku varsa sonucu ne olursa olsun önce güvenliğiniz gelir.
Toksik ilişkinin belirtileri nelerdir?
Psikolojik şiddet birbirine eşlik eden birkaç davranış grubu olarak inceleniyor (Dokkedahl ve ark., 2022; Lohmann ve ark., 2024). Duygusal şiddetle ilişkili bulunan dinamikler arasında kontrol edici davranışlar, kıskançlık, partnerden korkma ve biri ısrarla konuşmak isterken diğerinin geri çekildiği talep ve geri çekilme döngüsü var (Keilholtz ve ark., 2023).
| Belirti grubu | Gündelik hayatta neye benzer? |
|---|---|
| Sözel ve duygusal saldırı | Sürekli eleştiri, alay, hakaret, başkalarının yanında küçük düşürme |
| Baskınlık ve yalnızlaştırma | Arkadaş ve aileyle görüşmenin engellenmesi, kararların tek taraflı verilmesi |
| Kıskançlık ve denetim | Telefonun ve sosyal medyanın kontrolü, nerede ve kiminle olduğunuzun sürekli sorgulanması |
| Zorlayıcı kontrol | Kurallar koyup uyulmayınca cezalandırma, korkutarak günlük hayatı yönetme |
Türkiye verisinde de eşi arkadaşlarıyla görüşmesini engelleyen ya da sosyal medyasını denetleyen kadınlarda duygusal şiddet görme olasılığı daha yüksekti (Alkan ve Demir, 2025). Bu kesitsel bir bulgudur, neden sonuç ilişkisi göstermez.
Tek bir kötü gün ilişkiyi toksik yapmaz; belirleyici olan bu davranışların tekrar etmesi ve sizde korku yaratmasıdır. Listede kendi davranışlarınızı da görebilirsiniz; bunu fark etmek değişimin başlangıcıdır.
Toksik ilişki ruh sağlığını nasıl etkiler?
58 çalışmayı inceleyen sistematik bir derlemede partner şiddeti en çok depresyon, travma sonrası stres bozukluğu ve kaygıyla ilişkili bulundu; psikolojik şiddetin etkisi sanıldığından belirgindi (Lagdon ve ark., 2014). 194 çalışmalık bir derlemede de psikolojik şiddet bu üç sorunla güçlü biçimde ilişkiliydi, ancak kanıtın kesinliği düşük değerlendirildi (Dokkedahl ve ark., 2022). 45 çalışmalık bir meta-analizde zorlayıcı kontrole maruz kalmak travma sonrası stres belirtileriyle (r = 0,32) ve depresyonla (r = 0,27) orta düzeyde ilişkiliydi (Lohmann ve ark., 2024).
Şiddet içermeyen ama mutsuz geçen ilişkiler de iz bırakabilir: 2.213 evli kişiyle yapılan bir toplum araştırmasında evlilikteki sıkıntı kaygı, duygudurum ve madde kullanım bozukluklarıyla ilişkiliydi (Whisman, 2007). Bu çalışmalar neyin neye yol açtığını kesin göstermez; yine de ilişkiniz sizi kaygılı ya da çökkün bırakıyorsa bu abartı değildir. Aşınan kendine güveni özgüven eksikliği yazısında ele aldım.
Neden ayrılmak ya da değişmek bu kadar zor?
"Madem bu kadar kötü, neden gitmiyorsun?" sorusu çoğu zaman haksızdır. Duygusal şiddete maruz kalmak, partnerden korkma ve kontrol edici davranışlarla ilişkili bulunuyor (Keilholtz ve ark., 2023); korku ve denetim karar vermeyi zaten zorlaştırır. Ortak geçmiş, çocuklar, ekonomik bağlar ve "değişecek" umudu da eklenince ilişkide kalmak zayıflık değil, karmaşık bir durumun sonucudur.
Bir de güvenlik boyutu var. Bir vaka kontrol çalışmasında özellikle kontrol edici bir partnerden ayrılma dönemi ölümcül şiddet riskini artıran etkenler arasında bulundu (Campbell ve ark., 2003). Bu yüzden kararın kendisi kadar hangi destekle uygulanacağı da önemlidir. Kararı siz verirsiniz; bir uzmanla ya da ALO 183 ile konuşmak seçeneklerinizi güvenle görmenize yardım eder.
Bağlanma stilleri toksik döngülerle nasıl ilişkili?
33 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde kaygılı, kaçıngan ve dağınık bağlanma hem fiziksel partner şiddeti uygulamakla hem de ona maruz kalmakla ilişkiliydi; güvenli bağlanma ise daha düşük şiddetle ilişkiliydi (Spencer ve ark., 2021). Şiddete maruz kalan kişilerle yapılan 34 çalışmalık bir meta-analizde de bağlanma kaygısı ve kaçınma şiddetin tüm biçimleriyle orta düzeyde ilişkiliydi (Cataudella ve ark., 2023). 63 çalışmalık bir derlemede bu bağın bir kısmı kıskançlık, kontrol ihtiyacı, yıkıcı iletişim ve duygu düzenleme güçlüğü gibi terapide çalışılabilen süreçlerle açıklanıyordu (Wong ve Denson, 2025).
Bu bulgular kimseyi suçlamak için kullanılamaz; şiddetin sorumluluğu her zaman şiddet uygulayana aittir. Ama kendi örüntünüzü tanımak, benzer ilişkilere neden tekrar çekildiğinizi anlamanıza yardım eder. Bağlanma stilleri rehberine, kaygılı, kaçıngan ve kaygılı kaçıngan bağlanma yazılarına bakabilir, bağlanma stili testi ile ön fikir edinebilirsiniz. Sağlıklı ilişkiyi güvenli bağlanma, tekrarlayan ilişkilerin köklerini neden hep aynı döngüdeyim yazısında anlattım.
Ne zaman artık zor bir ilişki değil, tehlikedir?
17 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde partner tarafından öldürülme riskiyle en güçlü ilişkili etkenler şunlardı (Spencer ve Stith, 2020):
- Partnerin silaha doğrudan erişimi,
- Daha önce boğaz sıkma,
- Daha önce zorla cinsel ilişki,
- Silahla tehdit etme,
- Kontrol edici davranışlar,
- Zarar vermekle tehdit etme.
Takip edilmek, hamilelikte şiddet görmek ve kontrol edici bir partnerden ayrılma dönemi de riskle ilişkili bulunmuştur (Campbell ve ark., 2003). Bu işaretlerden biri varsa yaşadığınız bir ilişki sorunu değil, güvenlik sorunudur.
| Durum | Nereye başvurulur? | Ne sağlar? |
|---|---|---|
| Şu anda tehlikedesiniz ya da şiddet sürüyor | 112 Acil Çağrı Merkezi | Acil durumlar için tek numaradır; amacı yardımın en kısa sürede olay yerine ulaşmasıdır |
| Kadınsınız ve acil yardım gerekiyor | KADES (Kadın Destek Uygulaması) | Emniyet Genel Müdürlüğünün resmî uygulaması; konum açıkken tek dokunuşla yardım çağrısı gönderir, en yakın ekip yönlendirilir |
| Şiddet ya da istismar yaşıyorsunuz, bilgi ve yönlendirme istiyorsunuz | ALO 183 Şiddetle Mücadele Hattı | 7 gün 24 saat ücretsiz, SMS ile de ulaşılabilir. Anlık şiddette durum kolluğa ve il müdürlüğündeki acil müdahale ekibine iletilir; 6284 sayılı Kanun kapsamında geçici barınma ya da şiddet uygulayanın evden uzaklaştırılması gibi tedbirler değerlendirilebilir |
| Ruhsal etkileriyle baş etmekte zorlanıyorsunuz | Klinik psikolog ya da psikiyatrist | Kaygı, depresyon ve travma belirtileri üzerine çalışma |
Toksik bir ilişkide kendime nasıl destek olabilirim?
Bu adımlar terapinin ya da güvenlik desteğinin yerine geçmez:
- Yaşadıklarınızı not edin. Tarihleriyle yazmak "Belki abartıyorum" düşüncesini sınamanıza yardım eder. Notları partnerinizin erişemeyeceği bir yerde tutun.
- Güvendiğiniz biriyle konuşun. Yalnızlaştırma bu ilişkileri besler; bir arkadaşa ya da yakınınıza anlatmak dışarıdan bir bakış sağlar.
- Kendinizi suçlayan iç sesi fark edin. "Daha dikkatli olsam böyle olmazdı" düşüncesi çok yaygındır. Kendinize bir arkadaşınıza davranacağınız gibi davranmayı öz şefkat nedir yazısında anlattım.
- İhtiyaçlarınızı ve sınırlarınızı netleştirin. Şiddet ya da tehdit varsa sınırlarınızı karşı tarafa nasıl ileteceğinizi önce bir uzmanla konuşun; güvenliğiniz önce gelir.
- Bir güvenlik planınız olsun. Acil numaraları, gidebileceğiniz güvenli bir yeri ve önemli belgelerinizin yerini önceden düşünün; ALO 183 bu konuda yol gösterebilir.
Toksik ilişki için ne zaman psikolojik destek almalı?
Sürekli kaygı ya da korku hissediyorsanız, uykunuz ya da işiniz etkileniyorsa, ilişki bittikten sonra da etkileri sürüyorsa ya da kendinizi hep benzer ilişkilerde buluyorsanız bir uzmanla görüşmek yerinde olur. Partner şiddeti yaşayan 5.517 kadının katıldığı 33 kontrollü çalışmayı inceleyen bir Cochrane derlemesinde psikolojik terapilerin depresyonu muhtemelen azalttığı ve kaygıyı azaltabileceği bulundu; güvenlik planlaması ve yeniden şiddete maruz kalma üzerindeki etkisi ise belirsizdi (Hameed ve ark., 2020). Bu yüzden terapi güvenlik desteğinin yerine değil, yanında düşünülmelidir.
Çalışmalarımı bireysel olarak yürütüyorum. Amacımız partnerinizi değiştirmek değil; yaşadıklarınızı anlamlandırmak, ruhsal yükünüzü hafifletmek ve sizin için doğru adımı netleştirmek. Bireysel psikoterapi içinde kaygı, çökkünlük ve kendini suçlama gibi etkilerle çalışıyoruz. Benzer ilişkilerin tekrar etmesinin ardında terk edilme korkusu, kendini feda etme ya da değersizlik gibi çocuklukta oluşmuş kalıplar olabilir; bunları şema terapi ile ele alıyoruz.
Kaynaklar
- Alkan, Ö. ve Demir, A. (2025). Emotional violence within intimate partner violence against Turkish women in rural and urban areas. BMC Public Health, 25(1), 774. DOI
- Campbell, J. C., Webster, D., Koziol-McLain, J. ve ark. (2003). Risk factors for femicide in abusive relationships: Results from a multisite case control study. American Journal of Public Health, 93(7), 1089 ile 1097. DOI
- Cataudella, S., Rogier, G., Beomonte Zobel, S. ve ark. (2023). The relation of anxiety and avoidance dimensions of attachment to intimate partner violence: A meta-analysis about victims. Trauma, Violence, & Abuse, 24(2), 1047 ile 1062. DOI
- Dokkedahl, S. B., Kirubakaran, R., Bech-Hansen, D. ve ark. (2022). The psychological subtype of intimate partner violence and its effect on mental health: A systematic review with meta-analyses. Systematic Reviews, 11(1), 163. DOI
- Dünya Sağlık Örgütü (2026). Violence against women. Bağlantı
- Hameed, M., O'Doherty, L., Gilchrist, G. ve ark. (2020). Psychological therapies for women who experience intimate partner violence. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020(7), CD013017. DOI
- Keilholtz, B. M., Spencer, C. M., Vail, S. ve ark. (2023). Relationship dynamics associated with emotional IPV perpetration and victimization: A meta-analysis. Journal of Marital and Family Therapy, 49(2), 411 ile 430. DOI
- Lagdon, S., Armour, C. ve Stringer, M. (2014). Adult experience of mental health outcomes as a result of intimate partner violence victimisation: A systematic review. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), 24794. DOI
- Lohmann, S., Cowlishaw, S., Ney, L. ve ark. (2024). The trauma and mental health impacts of coercive control: A systematic review and meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 25(1), 630 ile 647. DOI
- Sardinha, L., Maheu-Giroux, M., Stöckl, H. ve ark. (2022). Global, regional, and national prevalence estimates of physical or sexual, or both, intimate partner violence against women in 2018. The Lancet, 399(10327), 803 ile 813. DOI
- Spencer, C. M., Keilholtz, B. M. ve Stith, S. M. (2021). The association between attachment styles and physical intimate partner violence perpetration and victimization: A meta-analysis. Family Process, 60(1), 270 ile 284. DOI
- Spencer, C. M. ve Stith, S. M. (2020). Risk factors for male perpetration and female victimization of intimate partner homicide: A meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 21(3), 527 ile 540. DOI
- T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Alo 183 Şiddetle Mücadele Hattı. Soru 1, Soru 18, duyuru (2022)
- T.C. İçişleri Bakanlığı. KADES ve 112 Acil Çağrı Merkezi. KADES, 112
- Whisman, M. A. (2007). Marital distress and DSM-IV psychiatric disorders in a population-based national survey. Journal of Abnormal Psychology, 116(3), 638 ile 643. DOI
- Wong, I. ve Denson, T. F. (2025). Understanding the mechanisms underlying the association between insecure attachment and intimate partner violence (IPV): Meta-analyses using two meta-analytical methods and a systematic review of mediators. Clinical Psychology Review, 121, 102645. DOI
- Woodin, E. M. (2011). A two-dimensional approach to relationship conflict: Meta-analytic findings. Journal of Family Psychology, 25(3), 325 ile 335. DOI




