Bireysel Psikoterapi

TSSB Nedir? Travma Sonrası Stres Bozukluğu Belirtileri ve Tedavisi

Kl. Psk. Büşra Bulut11 dk okuma
Dağlarla çevrili sakin bir gölün ahşap iskelesinde sırtı dönük oturmuş, suya bakan bir kadın; travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) yazısı için sakin bir kare

"Aylar geçti ama o an hâlâ gözümün önüne geliyor." "Kapı çarpınca yerimden sıçrıyorum." Seanslarda sık duyduğum cümleler bunlar. Kısa cevap: TSSB (travma sonrası stres bozukluğu), ölüm tehlikesi, ağır yaralanma ya da cinsel şiddet içeren bir olayı yaşadıktan ya da tanık olduktan sonra olayı istemeden yeniden yaşama, hatırlatıcılardan kaçınma, düşünce ve duygularda olumsuz değişiklik ve sürekli tetikte olma belirtilerinin bir aydan uzun sürdüğü ve günlük hayatı zorladığı bir ruh sağlığı sorunudur. İlk haftalardaki yoğun tepkiler çoğu zaman olağandır ve birçok insanda zamanla azalır. Bu yazıda travma sonrası stres bozukluğu belirtilerini, normal tepkiden farkını ve kılavuzların önerdiği tedavileri anlatıyorum. Yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı koymaz.

Önemli not: Güvende değilseniz ya da kendinize veya bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa beklemeden 112'yi arayın. Şiddet ya da istismar yaşıyorsanız ALO 183 hattı 7 gün 24 saat ücretsiz hizmet verir. Bir anı sizi o ana sürüklüyorsa ayaklarınızı yere basın, çevrenizde gördüğünüz beş şeyi sayın.

TSSB nedir, travmatik olay ne demek?

Tanı ölçütlerinde travmatik olay, ölüm tehlikesi, ağır yaralanma ya da cinsel şiddet içeren olaydır. Kişi olayı yaşamış, görmüş, bir yakınının başına geldiğini öğrenmiş ya da işi gereği ayrıntılarıyla tekrar tekrar karşılaşmış olabilir (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2022). Kaza, saldırı, istismar, savaş, afet ve ağır sağlık sorunları bunlar arasındadır (NICE, 2018).

24 ülkede yaklaşık 69 bin kişiyle yapılan Dünya Ruh Sağlığı Araştırmaları'nda katılımcıların yüzde 70,4'ü en az bir travmatik olay yaşamıştı (Kessler ve ark., 2017). Yaşam boyu TSSB oranı ise yüzde 3,9, travma yaşayanlarda yüzde 5,6 idi; TSSB yaşayanların yarısında belirtiler uzun sürmüştü (Koenen ve ark., 2017). Yani travma yaşayan herkeste TSSB gelişmez.

Uzun süren ya da tekrarlayan travmalardan sonra Dünya Sağlık Örgütü'nün sınıflaması karmaşık TSSB tanımını da kullanıyor: TSSB belirtilerine duyguları düzenlemekte zorlanma, kendini değersiz hissetme ve ilişkilerde güçlük eklenir, işlevsellik daha çok etkilenir (Brewin ve ark., 2017; NICE, 2018).

TSSB belirtileri nelerdir?

TSSB belirtileri dört grupta toplanır; hepsinin aynı yoğunlukta olması gerekmez (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2022; NICE, 2018).

Belirti grubuNasıl yaşanabilir?Sık duyulan cümle
Yeniden yaşamaİstemeden gelen anılar, kâbuslar, olay şimdi oluyormuş gibi hissetme (flashback), hatırlatıcılarla gelen yoğun sıkıntı"Bir koku bile beni o güne götürüyor."
KaçınmaOlayı düşünmemeye çalışmak, hatırlatan yer, kişi ve durumlardan uzak durmak"O yoldan artık geçmiyorum."
Düşünce ve duygularda olumsuz değişiklikSuçluluk, utanç, "dünya tehlikeli" inancı, ilgi kaybı, insanlardan kopukluk"Kimseye güvenemiyorum, hiçbir şeyden keyif almıyorum."
Aşırı uyarılmışlıkSürekli tetikte olma, irkilme, öfke, odaklanma güçlüğü, uyku sorunu"Gece en ufak seste uyanıyorum."

Travma beden üzerinden de konuşabilir; açıklanamayan bedensel yakınmalarla tekrar tekrar başvuran kişilere travma yaşayıp yaşamadıklarının sorulması öneriliyor (NICE, 2018). Alarm tepkisini panik atağın bedensel belirtileri, uykuyu uykusuzluk, duyguları adlandırmakta zorlanmayı aleksitimi yazısında anlattım.

Travmaya verilen normal tepki ile TSSB arasındaki fark nedir?

Sarsıcı bir olaydan sonra uykusuzluk, irkilme ve olayın zihne gelmesi beklenen tepkilerdir (bkz. stres nedir). 54 çalışmalık bir derlemede en sık seyir dayanıklılıktı: kişilerin ortalama yüzde 65,7'si belirgin sorun yaşamıyor, yüzde 20,8'i zamanla toparlanıyor, yüzde 10,6'sında belirtiler sürüyor, yüzde 8,9'unda gecikerek başlıyordu (Galatzer-Levy ve ark., 2018). Başka bir derlemede TSSB oranı ilk ayda ortalama yüzde 28,8 iken birinci yılda yüzde 17'ye iniyordu; bir insanın kasıtla verdiği zararda ise oranlar artma eğilimindeydi (Santiago ve ark., 2013).

Olay sonrası olağan tepkiAkut stres bozukluğuTSSB
Zamanİlk günler ve haftalarOlaydan 3 gün ile 1 ay arasıBelirtiler 1 aydan uzun sürer; aylar sonra da başlayabilir
GörünümGiderek azalan sıkıntıYoğun TSSB benzeri belirtilerDört belirti grubu, işlev kaybı
Kılavuzun önerisiHafif belirtilerde yakından izlem, bir ay içinde yeniden görüşmeTravma odaklı bilişsel davranışçı terapiTravma odaklı psikoterapi

Kaynak: Amerikan Psikiyatri Birliği (2022), NICE (2018). NICE, olaydan hemen sonra olayı ayrıntısıyla anlattıran tek seferlik "psikolojik debriefing" görüşmelerini önermiyor.

TSSB neden olur, kimlerde daha sık görülür?

TSSB'nin tek bir nedeni yok. Bir meta-analizde her etkenin tek başına etkisi küçüktü; travmanın ağırlığı, sosyal destek eksikliği ve ardından gelen yaşam stresleri, olay öncesi özelliklerden daha güçlü bağlantı gösteriyordu (Brewin ve ark., 2000). 68 çalışmalık bir başka meta-analizde en güçlü yordayıcı, olay sırasında yaşanan çözülme (olayın gerçek değilmiş gibi gelmesi) idi (Ozer ve ark., 2003).

  • Olayın türü: Kişiler arası şiddet, özellikle cinsel şiddet, riskin en yüksek olduğu olaylar arasında (Kessler ve ark., 2017).
  • Cinsiyet: Kadınlar travmatik olaylarla daha az karşılaşsa da TSSB ölçütlerini daha sık karşılıyor; fark yalnızca olay türüyle açıklanamıyor (Tolin ve Foa, 2006).
  • Doğal afetler: 76 bin depremzedeyi kapsayan bir meta-analizde deprem sonrası TSSB oranı yüzde 23,7 idi; çalışmalar arası fark çok büyüktü (Dai ve ark., 2016).

Bu bulgular olasılık anlatır; TSSB yaşamak zayıf olduğunuz anlamına gelmez.

TSSB'ye hangi sorunlar eşlik edebilir?

TSSB çoğu zaman yalnız gelmez. 57 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde TSSB yaşayanların yüzde 52'sinde aynı anda majör depresyon vardı (Rytwinski ve ark., 2013); belirtilerini depresyon nedir yazısında okuyabilirsiniz. Alkol sorunlarıyla birliktelik yüzde 9,8 ile 61,3 arasında değişiyordu ve en çok kaçınma ile aşırı uyarılmışlık belirtileriyle ilişkiliydi (Debell ve ark., 2014). Sürekli tetikte olmak anksiyete ile iç içe geçebilir; olayı "ya şöyle yapsaydım" diye döndürmek ruminasyon döngüsüne dönüşebilir.

50 çalışmalık bir meta-analizde TSSB, intihar düşüncesi ve geçmişte intihar girişimiyle ilişkili bulundu; depresyon hesaba katıldığında ilişki zayıflıyor ama kaybolmuyordu (Krysinska ve Lester, 2010). Kendinize zarar verme düşünceleri varsa bunları tek başınıza taşımayın; acil bir risk varsa beklemeden 112'yi arayın.

TSSB nasıl değerlendirilir, test tanı koyar mı?

TSSB tanısını ruh sağlığı uzmanı, olayı, belirtilerin süresini ve günlük hayata etkisini görüşmede değerlendirerek koyar; ölçekler buna yardımcı olur. En yaygın kullanılanlardan biri DSM-5'teki 20 belirtiyi soran PCL-5'tir ve güvenilir, geçerli bulundu (Blevins ve ark., 2015). Türkçe uyarlamasında da dört belirti grubu yapısı doğrulandı (Boysan ve ark., 2017).

Belirtilerinize dair bir ön fikir için PCL-5 tabanlı travma sonrası stres testini uygulayabilirsiniz. Test tarama amaçlıdır, tanı koymaz; yüksek bir sonuç bir uzmanla görüşmenin yerinde olacağını gösterir.

TSSB tedavisi nasıl yapılır, hangi terapiler önerilir?

Aydınlık bir terapi odasında not defteri tutan bir terapistin, karşısında oturan danışanı dikkatle dinlediği bir görüşme

Travma sonrası stres bozukluğu tedavisinde kılavuzlar ilk sıraya travma odaklı psikoterapiyi koyuyor. 114 randomize kontrollü çalışmayı (8.171 kişi) birleştiren bir analizde travma odaklı bilişsel davranışçı terapiler ve EMDR klinik olarak anlamlı etki gösterdi; en güçlü kanıt bilişsel işleme terapisi, travmaya yönelik bilişsel terapi ve uzatılmış maruz bırakma içindi (Lewis ve ark., 2020). 64 çalışmalık bir meta-analizde bu terapilerin etkisi büyüktü (Cusack ve ark., 2016).

Kılavuzİlk sırada önerilenlerKoşullu ya da ikinci sırada
NICE (2018)Olaydan 1 aydan uzun süre sonra travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (bilişsel işleme terapisi, bilişsel terapi, anlatı maruz bırakma, uzatılmış maruz bırakma); 3 aydan uzun süre sonra EMDRİlaç tedavisini tercih eden yetişkinlerde bazı antidepresanlar; 18 yaş altında ilaç önerilmiyor
APA (2017)Bilişsel davranışçı terapi, bilişsel işleme terapisi, bilişsel terapi, uzatılmış maruz bırakmaKısa eklektik psikoterapi, EMDR, anlatı maruz bırakma; bazı antidepresanlar
APA (2025)Bilişsel işleme terapisi, uzatılmış maruz bırakma, travma odaklı bilişsel davranışçı terapiEMDR, bilişsel terapi, anlatı maruz bırakma; SSRI ve SNRI grubu ilaçlar

Kaynak: NICE (2018), Amerikan Psikoloji Derneği (2019, 2025). Ortak noktaları, travma anısını güvenli bir ilişkide adım adım işlemek, "benim suçumdu" gibi anlamları sınamak ve kaçınmayı azaltmaktır. NICE bunların eğitimli uzmanlarca, genellikle 8 ile 12 seans olarak planlandığını, birden çok travmada uzayabileceğini belirtiyor; bu bir iyileşme süresi vaadi değildir.

İlaç kararı psikiyatrist değerlendirmesiyle verilir; kullandığınız ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da değiştirmeyin (bkz. psikolog ilaç yazabilir mi).

TSSB ile günlük hayatta nasıl başa çıkılır?

Bu adımlar terapinin yerine geçmez, onu destekler.

  1. Önce güvenlik. Tehlike sürüyorsa ilk iş güvenli bir yer ve destektir: 112 ve ALO 183.
  2. Yakınlarınıza yaslanın. Sosyal destek eksikliği TSSB ile en güçlü ilişkili etkenlerden biri (Brewin ve ark., 2000). Her şeyi anlatmanız gerekmez.
  3. Kaçınmayı fark edin. Hatırlatıcılardan kaçmak kısa vadede rahatlatır, uzun vadede hayatı daraltır. Neleri bıraktığınızı yazın; terapide bunlarla adım adım çalışılabilir.
  4. Bedeni sakinleştirin. Yavaş nefes vermek ve düzenli uyku saatleri tetikte olma halini yumuşatabilir. Çarpıntıyla gelen dalgaları panik atak nasıl başlar yazısındaki döngüyle tanıyabilirsiniz.
  5. Uyuşturarak geçirmeyin. Alkol ve madde, kaçınma ve uyarılmışlık belirtileriyle iç içe geçebilir (Debell ve ark., 2014).
  6. Yıl dönümlerine hazırlıklı olun. Bu tarihler zorlayıcı olabilir; NICE tedavi biterken bu tarihler için gerekirse ek seans planlanmasını öneriyor (NICE, 2018).

Ne zaman destek almalı, terapi süreci nasıl ilerler?

Belirtiler olaydan bir ay sonra da sürüyorsa, işinizi, ilişkilerinizi ya da uykunuzu etkiliyorsa, depresyon, alkol kullanımı ya da umutsuzluk eşlik ediyorsa bir uzmanla görüşmek yerinde olur. Olay yıllar önce yaşanmış olsa da geç değildir; süren bir mahkeme ya da tazminat süreci de tek başına tedaviyi ertelemek için neden sayılmıyor (NICE, 2018).

Çalışmalarımı bireysel olarak yürütüyorum. Bireysel psikoterapi sürecinde önce güvenliği, belirtilerin yoğunluğunu ve günlük hayata etkisini birlikte değerlendiriyoruz; travma odaklı bir yöntem ya da ilaç değerlendirmesi gerektiğinde bu alanda çalışan bir meslektaşa ya da psikiyatriste yönlendirme de sürecin parçası. Sürecin nasıl ilerlediğini terapi süreci sayfasında bulabilir, randevu için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

  • American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing. DOI
  • American Psychological Association. (2019). Summary of the clinical practice guideline for the treatment of posttraumatic stress disorder (PTSD) in adults. American Psychologist, 74(5), 596 ile 607. DOI
  • American Psychological Association. (2025). Clinical practice guideline for the treatment of posttraumatic stress disorder (PTSD) in adults (2. baskı). APA
  • Blevins, C. A., Weathers, F. W., Davis, M. T. ve ark. (2015). The Posttraumatic Stress Disorder Checklist for DSM-5 (PCL-5): Development and initial psychometric evaluation. Journal of Traumatic Stress, 28(6), 489 ile 498. DOI
  • Boysan, M., Guzel Ozdemir, P., Ozdemir, O. ve ark. (2017). Psychometric properties of the Turkish version of the PTSD Checklist for Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (PCL-5). Psychiatry and Clinical Psychopharmacology, 27(3), 300 ile 310. DOI
  • Brewin, C. R., Andrews, B. ve Valentine, J. D. (2000). Meta-analysis of risk factors for posttraumatic stress disorder in trauma-exposed adults. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 68(5), 748 ile 766. DOI
  • Brewin, C. R., Cloitre, M., Hyland, P. ve ark. (2017). A review of current evidence regarding the ICD-11 proposals for diagnosing PTSD and complex PTSD. Clinical Psychology Review, 58, 1 ile 15. DOI
  • Cusack, K., Jonas, D. E., Forneris, C. A. ve ark. (2016). Psychological treatments for adults with posttraumatic stress disorder: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 43, 128 ile 141. DOI
  • Dai, W., Chen, L., Lai, Z. ve ark. (2016). The incidence of post-traumatic stress disorder among survivors after earthquakes: A systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry, 16(1), 188. DOI
  • Debell, F., Fear, N. T., Head, M. ve ark. (2014). A systematic review of the comorbidity between PTSD and alcohol misuse. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 49(9), 1401 ile 1425. DOI
  • Galatzer-Levy, I. R., Huang, S. H. ve Bonanno, G. A. (2018). Trajectories of resilience and dysfunction following potential trauma: A review and statistical evaluation. Clinical Psychology Review, 63, 41 ile 55. DOI
  • Kessler, R. C., Aguilar-Gaxiola, S., Alonso, J. ve ark. (2017). Trauma and PTSD in the WHO World Mental Health Surveys. European Journal of Psychotraumatology, 8(sup5), 1353383. DOI
  • Koenen, K. C., Ratanatharathorn, A., Ng, L. ve ark. (2017). Posttraumatic stress disorder in the World Mental Health Surveys. Psychological Medicine, 47(13), 2260 ile 2274. DOI
  • Krysinska, K. ve Lester, D. (2010). Post-traumatic stress disorder and suicide risk: A systematic review. Archives of Suicide Research, 14(1), 1 ile 23. DOI
  • Lewis, C., Roberts, N. P., Andrew, M. ve ark. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: Systematic review and meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), 1729633. DOI
  • National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE guideline NG116). NICE
  • Ozer, E. J., Best, S. R., Lipsey, T. L. ve ark. (2003). Predictors of posttraumatic stress disorder and symptoms in adults: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 129(1), 52 ile 73. DOI
  • Rytwinski, N. K., Scur, M. D., Feeny, N. C. ve ark. (2013). The co-occurrence of major depressive disorder among individuals with posttraumatic stress disorder: A meta-analysis. Journal of Traumatic Stress, 26(3), 299 ile 309. DOI
  • Santiago, P. N., Ursano, R. J., Gray, C. L. ve ark. (2013). A systematic review of PTSD prevalence and trajectories in DSM-5 defined trauma exposed populations: Intentional and non-intentional traumatic events. PLoS ONE, 8(4), e59236. DOI
  • Tolin, D. F. ve Foa, E. B. (2006). Sex differences in trauma and posttraumatic stress disorder: A quantitative review of 25 years of research. Psychological Bulletin, 132(6), 959 ile 992. DOI

Sık sorulan sorular

Bu yazıyla ilgili en sık merak edilenleri kısaca derledim.

TSSB kendiliğinden geçer mi?
Bazı kişilerde geçer. Araştırmalarda TSSB oranı olaydan sonraki ilk ayda birinci yıla göre daha yüksek; birçok kişide belirtiler zamanla azalıyor. Ancak TSSB yaşayanların önemli bir kısmında belirtiler yıllarca sürebiliyor ve kimde süreceğini önceden bilmek mümkün değil. Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve günlük hayatınızı zorluyorsa beklemek yerine bir uzmanla görüşmek yerinde olur.
Travma yaşayan herkeste TSSB olur mu?
Hayır. Travmatik olaylar yaygındır, ama çoğu insan zamanla toparlanır. Dünya Ruh Sağlığı Araştırmaları'nda travma yaşayanlar arasında yaşam boyu TSSB oranı yüzde 5,6 idi. Olayın türü, ağırlığı ve sonrasında alınan sosyal destek riski etkiler. TSSB gelişmesi bir zayıflık işareti değildir.
TSSB yıllar sonra ortaya çıkabilir mi?
Evet, daha seyrek de olsa belirtiler olaydan aylar ya da yıllar sonra başlayabilir ya da belirginleşebilir; araştırmalarda bu gecikmeli seyir travma yaşayanların küçük bir bölümünde görülüyor. Olay yıllar önce yaşanmış olsa da bugün sizi zorluyorsa destek almak için geç değildir.
Travma sonrası stres testi tanı koyar mı?
Hayır. Sitemizdeki travma sonrası stres testi, belirtileri tarayan ve yaygın kullanılan PCL-5 ölçeğine dayanır; yalnızca ön fikir verir. TSSB tanısını bir ruh sağlığı uzmanı, olayı, belirtilerin süresini ve günlük hayatınıza etkisini görüşmede değerlendirerek koyar. Sonucunuz yüksekse bir uzmanla görüşmeniz yerinde olur.
TSSB'de ilaç kullanılır mı?
Klinik kılavuzlar ilk sıraya travma odaklı psikoterapileri koyuyor. Bazı antidepresanlar, psikiyatristin değerlendirmesiyle yetişkinlerde bir seçenek olabilir; 18 yaş altında ise ilaç önerilmiyor. İlaç kararını psikiyatrist verir. Kullandığınız bir ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da değiştirmeyin; sorularınızı hekiminizle konuşun.
Yakınımda TSSB belirtileri var, nasıl destek olabilirim?
Yanında olduğunuzu hissettirmek, araştırmalarda koruyucu bulunan sosyal desteğin kendisidir. Olayı anlatması için zorlamayın, anlatmak isterse yargılamadan dinleyin. Bir uzmana başvurmasını cesaretlendirin. Kendine ya da başkasına zarar verme riski varsa 112'yi arayın; şiddet ya da istismar sürüyorsa ALO 183 hattına başvurabilirsiniz.

Terapi sürecine başlamak için hazır mısınız?

Sorularınız için iletişime geçebilir veya randevunuzu kolayca planlayabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Diğer Blog Yazıları