Bir ilişkide neden sürekli onay aradığımızı, neden yakınlaştıkça geri çekilme ihtiyacı duyduğumuzu ya da neden bazı insanlarla kendimizi hemen güvende hissettiğimizi merak ediyorsanız, bağlanma kuramı bu sorulara güçlü bir çerçeve sunar. Bu yazıda bağlanma stillerinin ne olduğunu, dört temel stili, nasıl geliştiklerini ve yetişkin ilişkilerine nasıl yansıdıklarını anlatıyorum. Kaygılı ve kaçıngan bağlanmayı ayrı yazılarda derinlemesine ele aldığım için burada bütün resmi göstermeye odaklanıyorum.
Bağlanma nedir?
Bağlanma, insanın kendisi için önemli kişilere duygusal olarak yakın kalma ve tehlike anında onlardan güven arama eğilimidir. İngiliz psikiyatrist John Bowlby, bebeğin bakım verene bağlanmasının yalnızca beslenme ihtiyacından değil, hayatta kalmayı sağlayan doğuştan bir sistemden kaynaklandığını öne sürdü.
Bu ilk ilişkilerden, zamanla "içsel çalışan modeller" adı verilen beklentiler oluşur: Ben sevilmeye değer miyim? İhtiyacım olduğunda başkaları yanımda olur mu? Bu beklentiler çoğu zaman farkında olmadan yetişkin ilişkilerine de taşınır.
Bağlanma stilleri nelerdir?
Mary Ainsworth'un bebeklerle yaptığı gözlem çalışmaları üç temel örüntüyü ortaya koydu; dördüncüsü daha sonra Main ve Solomon tarafından tanımlandı. Yetişkinlerde ise bu örüntüler en sık şu dört stil olarak ele alınır.
| Bağlanma stili | Kendine bakış | Başkalarına bakış | İlişkide tipik deneyim |
|---|---|---|---|
| Güvenli bağlanma | Sevilmeye değerim | İnsanlar genellikle güvenilir | Yakınlık ve bağımsızlık arasında rahat hareket edebilme |
| Kaygılı bağlanma | Yeterli olmayabilirim | Değerli ama terk edebilirler | Yoğun onay ihtiyacı, terk edilme korkusu |
| Kaçıngan bağlanma | Kendi başıma yeterim | Güvenmek tehlikeli olabilir | Yakınlık arttıkça mesafe ihtiyacı, duyguları bastırma |
| Korkulu (dağınık) bağlanma | Sevilmeye değer değilim | Yakınlık hem istenen hem korkulan | Yaklaşma ve kaçma arasında gidip gelme |
Yetişkin bağlanmasını dört kategoriyle tanımlayan bu model, Bartholomew ve Horowitz'in çalışmasına dayanır. Kategoriler anlamayı kolaylaştırır; ancak aşağıda anlatacağım gibi, günümüz araştırmaları bağlanmayı kutulardan çok iki boyut üzerinde düşünür.
Güvenli bağlanma
Güvenli bağlanan kişiler yakınlık kurmaktan korkmaz, ama kendi alanlarını da koruyabilir. İhtiyaçlarını dile getirebilir, partnerleri uzaklaştığında bunu hemen bir felaket olarak yorumlamaz, çatışmadan sonra onarım yapabilirler. Güvenli bağlanma "hiç sorun yaşamamak" demek değildir; zorlandığında destek isteyebilmek ve ilişkinin dayanıklılığına güvenmek demektir.
Güvenli bağlanma yalnızca çocuklukta kazanılan bir şey de değildir. Zor bir çocukluk geçirmiş olsa da sonradan güvenli ilişkiler ve terapi yoluyla bu güveni geliştiren kişiler için literatürde "kazanılmış güvenlik" kavramı kullanılır.
Kaygılı bağlanma
Kaygılı bağlanmada bağlanma sistemi sürekli alarm halindedir. Mesajın geç gelmesi, ses tonundaki küçük bir değişiklik terk edilme korkusunu tetikleyebilir. Kişi bu korkuyu yatıştırmak için sık sık güvence ister, karşı tarafı yakından izler ya da tepki almak için "protesto davranışlarına" başvurabilir. Ayrıntılı anlatım için kaygılı bağlanma nedir yazısına bakabilirsiniz.
Kaçıngan bağlanma
Kaçıngan bağlanmada ise bağlanma ihtiyacı bastırılır. Kişi bağımsızlığına çok değer verir, duygularını konuşmakta zorlanır ve ilişki derinleştikçe görünmez bir geri çekilme başlar. Bu soğukluk değil, çoğu zaman erken öğrenilmiş bir korunma biçimidir. Belirtileri ve kökenleri kaçıngan bağlanma nedir yazısında ele aldım.
Korkulu (dağınık) bağlanma
Korkulu bağlanmada kişi hem yakınlığı ister hem de ondan korkar. Bir yandan terk edilme kaygısı, bir yandan da incinme korkusu vardır; bu yüzden ilişkilerde "gel git" bir örüntü görülebilir. Bu stil sıklıkla bakım verenin hem güven kaynağı hem de korku kaynağı olduğu erken deneyimlerle ilişkilendirilir. Bu nedenle bu stilde çalışırken güvenli ve yavaş ilerleyen bir terapi ilişkisi özellikle önemlidir.
Kutular değil, iki boyut: kaygı ve kaçınma
Günümüzde yetişkin bağlanması çoğunlukla iki boyutla ölçülür: bağlanma kaygısı (terk edilme ve yeterince sevilmeme endişesi) ve bağlanma kaçınması (yakınlıktan ve bağımlı olmaktan rahatsızlık). Brennan, Clark ve Shaver'ın çalışmalarıyla şekillenen bu yaklaşımda her insan iki boyutta da bir yerde durur.
| Kaçınma düşük | Kaçınma yüksek | |
|---|---|---|
| Kaygı düşük | Güvenli | Kaçıngan |
| Kaygı yüksek | Kaygılı | Korkulu |
Bu bakış iki açıdan önemlidir. Birincisi, bağlanmanın siyah beyaz olmadığını gösterir; "biraz kaygılı ama genel olarak güvenli" olmak mümkündür. İkincisi, bağlanma kişiden kişiye değişebilir: annenizle, partnerinizle ve yakın arkadaşınızla farklı düzeylerde kaygı ve kaçınma yaşayabilirsiniz. Sitedeki bağlanma stili testi de bu iki boyutu ayrı ayrı gösteren ECR-RS ölçeğine dayanır.
Bağlanma stilleri nasıl gelişir?
Bağlanma stili tek bir nedene bağlı değildir. Erken bakım deneyimleri önemlidir: bebeğin ihtiyaçlarına tutarlı ve duyarlı biçimde yanıt verilmesi güvenli bağlanmayı destekler; tutarsız yanıtlar kaygıyı, duygusal ihtiyaçların sürekli geri çevrilmesi ise kaçınmayı besleyebilir. Ancak mizaç, sonraki ilişkiler, kayıplar, travmatik yaşantılar ve yetişkinlikteki önemli ilişkiler de bu tabloyu şekillendirir.
Bu, ebeveynleri suçlamak için bir çerçeve değildir. Pek çok ebeveyn kendi bağlanma öyküsünün izlerini taşıyarak elinden gelenin en iyisini yapar. Amaç geçmişte bir suçlu bulmak değil, bugünkü örüntüyü anlamaktır.
Bağlanma stili değişir mi?
Evet, değişebilir. Bebeklikten yetişkinliğe uzanan çalışmaları bir araya getiren meta analizler, bağlanmada orta düzeyde bir süreklilik bulunduğunu, ama bu sürekliliğin kader olmadığını gösterir. Uzun süreli güvenli bir ilişki, önemli yaşam olayları ve psikoterapi bağlanma örüntülerini dönüştürebilir.
Değişim genellikle şu adımlarla başlar:
- Tetiklendiğiniz anları fark etmek: hangi durumlar terk edilme korkusunu ya da kaçma isteğini uyandırıyor?
- Bu tepkinin geçmişte işlevsel olabileceğini, ama bugünkü ilişkide aynı sonucu vermediğini görmek
- İhtiyacı doğrudan dile getirmeyi denemek: "Bana yazmadığında kaygılanıyorum" ya da "Biraz yalnız kalmaya ihtiyacım var"
- Güvenli bir ilişkide küçük riskler alıp sonucun beklenenden farklı olabileceğini deneyimlemek
Sık görülen üç yanlış anlama
- "Bağlanma stilim bir tanı." Değildir. Bağlanma stilleri bir ruhsal bozukluk sınıflandırması değil, ilişkilerdeki eğilimleri anlamaya yarayan bir çerçevedir.
- "Kaçıngan biri sevmez." Kaçıngan bağlanan kişiler de bağlanma ihtiyacı taşır; yalnızca bu ihtiyacı göstermekte zorlanır.
- "Kaygılı ve kaçıngan biri birlikte olamaz." Bu eşleşme sık görülür ve zorlayıcı bir döngü yaratabilir, ama farkındalıkla çalışan çiftlerde dönüşebilir.
Terapide bağlanma örüntüleriyle nasıl çalışılır?
- Şema terapi: Terk edilme, güvensizlik ve kusurluluk gibi erken dönem şemaların bugünkü ilişkilere nasıl yansıdığına odaklanır. Ayrıntılar için şema terapi sayfasına bakabilirsiniz.
- Duygu odaklı yaklaşımlar: İlişkideki döngünün altındaki bağlanma ihtiyaçlarını görünür kılar.
- Kabul ve kararlılık terapisi: Kaygı ya da kaçma isteği geldiğinde, onun yönetmesine izin vermeden değerlerinize uygun davranmayı çalışır.
- Terapi ilişkisinin kendisi: Tutarlı ve güvenli bir terapi ilişkisi, çoğu zaman yeni bir bağlanma deneyimi sunar.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
- İlişkilerinizde aynı döngü tekrar tekrar yaşanıyor ve sizi yıpratıyorsa
- Terk edilme korkusu ya da yakınlıktan kaçma isteği gündelik hayatınızı belirgin biçimde etkiliyorsa
- Kıskançlık, kontrol etme ya da ani kopuşlar ilişkilerinize zarar veriyorsa
- Bağlanma örüntülerine kaygı ya da çökkünlük eşlik ediyorsa
Özetle
Bağlanma stilleri, erken ilişkilerden başlayıp yetişkin ilişkilerine taşınan beklentilerimizi anlatır. Güvenli, kaygılı, kaçıngan ve korkulu olmak üzere dört stilden söz edilse de günümüzde bağlanma daha çok kaygı ve kaçınma adlı iki boyut üzerinde ele alınır. Bağlanma stili bir etiket ya da kader değildir; farkındalık, güvenli ilişkiler ve terapiyle dönüşebilir.
Kendi örüntünüzü merak ediyorsanız bağlanma stili testi ile bir ön fikir edinebilir, bu örüntülerle çalışmak isterseniz bireysel psikoterapi sürecine göz atabilir ya da iletişim sayfası üzerinden yazabilirsiniz.
Kaynaklar
- Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.
- Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E. ve Wall, S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
- Main, M. ve Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. M. T. Greenberg, D. Cicchetti ve E. M. Cummings (Ed.), Attachment in the Preschool Years içinde (s. 121 ile 160). Chicago: University of Chicago Press.
- Hazan, C. ve Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511 ile 524. DOI
- Bartholomew, K. ve Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: a test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61(2), 226 ile 244. DOI
- Brennan, K. A., Clark, C. L. ve Shaver, P. R. (1998). Self-report measurement of adult attachment: an integrative overview. J. A. Simpson ve W. S. Rholes (Ed.), Attachment Theory and Close Relationships içinde (s. 46 ile 76). New York: Guilford Press.
- Fraley, R. C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123 ile 151. DOI
- Fraley, R. C., Heffernan, M. E., Vicary, A. M. ve Brumbaugh, C. C. (2011). The Experiences in Close Relationships, Relationship Structures questionnaire: a method for assessing attachment orientations across relationships. Psychological Assessment, 23(3), 615 ile 625. DOI
- Mikulincer, M. ve Shaver, P. R. (2016). Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change (2nd ed.). New York: Guilford Press.
