Panik atak yaşayan danışanlarımın en sık sorduğu sorulardan biri şudur: "Hiçbir şey yokken nasıl oldu bu?" Kısa cevap: Panik atak, bedende fark edilen bir duyumun (hızlanan kalp, baş dönmesi, nefesin daralması) tehlike olarak yorumlanmasıyla başlar. Bu yorum korkuyu, korku da duyumu artırır ve döngü dakikalar içinde tepe noktasına çıkar. İlk atak sıklıkla stresli bir dönemin, uykusuzluğun ya da kafein gibi uyarıcıların bedeni zaten "tetikte" tuttuğu bir zamana denk gelir. Bu yazıda panik atağın nasıl başladığını, ilk atağı neyin tetiklediğini, neden bazen durduk yere ya da gece uykuda geldiğini ve bir atağın ne zaman panik bozukluğa dönüştüğünü araştırmalara dayanarak anlatıyorum.
Önemli not: Göğüs ağrısı, çarpıntı ve nefes darlığı kalp ya da akciğer kaynaklı bir sorunun da belirtisi olabilir. İlk kez yaşıyorsanız ya da belirtiler her zamankinden farklıysa bunu panik atak varsaymayın; 112'yi arayın veya hekime başvurun. Bu yazı tanı koymaz.
Panik atak nasıl başlar?
Panik atak, aniden yükselen yoğun bir korku ya da sıkıntı dalgasıdır ve birkaç dakika içinde tepe noktasına ulaşır. DSM-5 ölçütlerine göre bu sırada çarpıntı, terleme, nefes darlığı, göğüs ağrısı, baş dönmesi, kontrolü kaybetme ya da ölme korkusu gibi 13 belirtiden en az dördü görülür (American Psychiatric Association, 2013).
DSM-5 iki tür panik atağı ayırır:
- Beklenen panik atak: Belli bir durumla ilişkilidir. Kalabalık bir metroda ya da daha önce atak yaşanan bir yerde gelir.
- Beklenmedik panik atak: Görünür bir tetikleyici yokken, televizyon izlerken ya da uykudan uyanırken başlar. Panik bozukluk tanısı için bu tür atakların tekrarlaması gerekir.
Ataklar sırasında bedende hissedilen her belirtinin neden ortaya çıktığını panik atağın bedensel belirtileri yazısında anlattım; burada odak atağın başlangıcı.
İlk panik atağı ne tetikler?
İlk atak çoğu zaman tek bir nedene bağlanamaz; birkaç etkenin üst üste geldiği bir döneme denk gelir. En tutarlı bulgu stresli yaşam olaylarıyla ilgilidir: panik bozukluğu olan kişiler, atakların başlamasından önceki aylarda sağlıklı kişilere göre daha fazla ve daha ağır yaşam olayı yaşamıştır (Faravelli ve Pallanti, 1989).
| Tetikleyici türü | Örnek | Araştırmalar ne diyor? |
|---|---|---|
| Yaşam olayları ve stres | Yakın birinin kaybı, ayrılık, iş değişikliği, sağlık korkusu | Panik bozukluk başlamadan önceki ayda yaşam stresi belirgin biçimde artmış bulundu; kayıp olayları en güçlü ilişkiyi gösterdi (Faravelli ve Pallanti, 1989) |
| Bedeni uyaran maddeler | Kahve, enerji içeceği, yüksek dozda kafein | Kafein, panik bozukluğu olan kişilerde sağlıklı kişilere göre daha fazla kaygı, çarpıntı ve titreme yarattı (Charney ve ark., 1985) |
| Bedensel durum değişiklikleri | Uykusuzluk, yoğun egzersiz sonrası çarpıntı, hastalık dönemi | Bedensel duyumlar, felaket olarak yorumlandığında atağı başlatabilir (Clark, 1986) |
| Ortam ve öğrenilmiş ipuçları | İlk atağın yaşandığı yer, kalabalık, kapalı alan | İlk ataklardan sonra kaygı hem dış ortamlara hem de iç duyumlara koşullanabilir (Bouton ve ark., 2001) |
Bu etkenlerin hiçbiri tek başına panik atağın "nedeni" değildir. Aynı stresi yaşayan herkes panik atak geçirmez; aşağıda anlatacağım yatkınlıklar burada devreye girer. Panik bozukluk farklı yaşlarda başlayabilir; 25 ülkede yapılan geniş bir araştırmada ortanca başlama yaşı 32 bulundu ve kişilerin yarısında başlangıç 20 ile 47 yaş arasındaydı (de Jonge ve ark., 2016).
Panik döngüsü nasıl işler?
Panik atağın nasıl başladığını en iyi açıklayan modellerden biri bilişsel modeldir. Bu modele göre atağı başlatan şey duyumun kendisi değil, duyuma verilen anlamdır (Clark, 1986). Döngü şöyle ilerler:
| Halka | Ne olur? | Örnek |
|---|---|---|
| 1. Tetikleyici | Dışarıdan bir durum ya da içeriden bir duyum fark edilir | Merdiven çıktıktan sonra kalbin hızlandığını fark etmek |
| 2. Tehdit algısı | Duyum tehlike işareti gibi algılanır | "Bu normal değil, bir şey oluyor" |
| 3. Kaygı | Korku başlar, beden alarm durumuna geçer | Adrenalin salınır, nefes hızlanır |
| 4. Duyumların artması | Alarm tepkisi yeni duyumlar üretir | Çarpıntı güçlenir, baş döner, eller karıncalanır |
| 5. Felaket yorumu | Artan duyumlar en kötü senaryoyla açıklanır | "Kalp krizi geçiriyorum", "Bayılacağım", "Aklımı kaybediyorum" |
| 6. Döngünün kapanması | Felaket yorumu korkuyu, korku duyumları daha da artırır | Birkaç dakika içinde atak tepe noktasına çıkar |
Bu döngüde felaket yorumu çoğu zaman bilinçli bir düşünce olarak bile fark edilmez; bir anda "bir şey oluyor" hissi olarak yaşanır. Bu yüzden atak geçiren kişi, olayın durduk yere başladığını düşünebilir.
Panik atak dakika dakika nasıl gelişir?
Danışanlarım atağın başlangıcını genellikle "bir anda" diye tarif eder; beden kayıtları ise farklı bir tablo gösterebiliyor. Panik bozukluğu olan 43 kişinin 24 saat boyunca taşınabilir cihazlarla izlendiği bir çalışmada, kişilerin "aniden ve beklenmedik" diye bildirdiği 13 ataktan önce solunum, kalp hızı ve terlemede düzensizlikler atağın başlangıcından 47 dakika öncesine kadar saptandı (Meuret ve ark., 2011). Küçük bir çalışmadır, ama atağın "bir saniyede" değil, kişinin fark etmediği bir hazırlık evresinin ardından başlayabildiğini düşündürüyor.
- Arka plan: Stres, uykusuzluk ya da uyarıcılar bedeni zaten tetikte tutar.
- Fark edilmeyen değişimler: Atak öncesindeki son dakikalarda nefes düzeni değişir. Aynı çalışmada atağa en yakın dakikalara solunumdaki değişimler hâkimdi (Meuret ve ark., 2011).
- İlk duyum: Kalp hızlanır, nefes daralır ya da baş döner. Dikkat bu duyuma kilitlenir.
- Yükseliş: Felaket yorumuyla korku ve bedensel tepki birbirini besler; atak birkaç dakika içinde tepe noktasına ulaşır (American Psychiatric Association, 2013).
- Geri çekilme: Bedenin alarm tepkisi kendini uzun süre sürdüremez; belirtiler azalır, geride yorgunluk ve "yine olacak mı" kaygısı kalır.
Atak başladığında nefesin, dikkatin ve kaçma dürtüsünün nasıl yönetileceğini panik atak anında ne yapılır yazısında adım adım anlattım.
Panik atak neden durduk yere gelir?
"Durduk yere" gelen ataklar en korkutucu olanlardır, çünkü kişi kendini hiçbir yerde güvende hissedemez. Oysa yukarıda anlattığım gibi, beklenmedik yaşanan ataklardan önce de bedende ölçülebilir değişimler olabiliyor (Meuret ve ark., 2011). Yani tetikleyici yok değildir; fark edilmeyecek kadar küçüktür ya da içeriden gelir.
Öğrenme kuramı çalışmalarına göre ilk ataklardan sonra kaygı hem dış ortamlara hem de iç duyumlara koşullanabilir. Hafif bir çarpıntı ya da göğüste bir sıkışma, bilinçli bir düşünce olmadan bile alarm sistemini çalıştırabilir. Bu koşullanmış kaygı bir sonraki atağı kolaylaştırır ve döngüyü güçlendirir (Bouton ve ark., 2001).
Gece uykuda panik atak neden olur?
Bazı kişiler panik atağı ilk kez uykudan uyanırken yaşar. Buna gece panik atağı denir ve sanıldığından yaygındır: panik bozukluğu olan kişilerin yüzde 44 ila 71'i en az bir kez uykudan panik hâlinde uyandığını bildiriyor (Craske ve Tsao, 2005).
Gece panik atağı rüya kaynaklı değildir. Uykunun REM dışı evresinde ortaya çıkar ve kâbus, gece terörü ya da uyku apnesinden ayrı bir durumdur. Değerlendirme de tam olarak bu ayrımı yapmaya dayanır: uyku apnesi gibi başka nedenlerin dışlanması gerekir; gerekirse uyku laboratuvarında inceleme yapılır (Craske ve Tsao, 2005). Gece nefes durması, horlama ya da gündüz aşırı uykululuk eşlik ediyorsa bunu bir hekimle konuşmak önemlidir.
Gece ataklarında da aynı döngü işler: uykudan uyanırken fark edilen bir duyum tehlike olarak algılanır. Psikoterapi de bu duyumların felaket yorumunu ve hızlı nefes tepkisini hedefler (Craske ve Tsao, 2005).
Kimlerde panik atak başlama riski daha yüksek?
Panik bozukluğun kesin nedeni bilinmiyor. Genetik ve erken yaşantılara bağlı yatkınlıklar olduğu biliniyor, ancak bunların tam olarak nasıl işlediği henüz açık değil. Sigara içmek gibi bazı yaşam tarzı etkenleri de riski artırıyor; burada da nedensellik yolları belirsiz (Roy-Byrne ve ark., 2006). Kaygının genel nedenlerini anksiyete rehberinde anlattım; panik atak açısından araştırmaların öne çıkardığı iki yatkınlık var.
Kaygı duyarlılığı
Kaygı duyarlılığı, kaygıya eşlik eden bedensel duyumlardan korkma eğilimidir: "Kalbim hızlanırsa başıma bir şey gelir" inancı. Askerî temel eğitimdeki 1.401 genç yetişkinin beş hafta boyunca izlendiği bir çalışmada, kaygı duyarlılığı en yüksek yüzde 10'luk dilimde olanların yaklaşık yüzde 20'si bu süreçte panik atak yaşarken, geri kalanlarda bu oran yüzde 6 idi. Bu ilişki, daha önceki panik atak öyküsü ve genel kaygı düzeyi hesaba katıldıktan sonra da sürüyordu (Schmidt ve ark., 1997). 117 çalışmalık bir meta-analizde de kaygı duyarlılığı en güçlü biçimde panik, yaygın anksiyete ve travma sonrası stresle ilişkili bulundu; bu analiz neden-sonuç ilişkisi kurmaz (Naragon-Gainey, 2010).
Kafein ve uyarıcılar
Kafein çarpıntı, huzursuzluk ve titreme gibi panik atağa benzeyen duyumlar üretir. Bir çalışmada yüksek dozda kafein verilen panik bozukluğu olan kişilerin yüzde 71'i yaşadıklarının panik ataklarına benzediğini söyledi (Charney ve ark., 1985). Bu konudaki kontrollü çalışmaları inceleyen bir sistematik derlemede de incelenen sekiz çalışmanın tamamı kafeinle kaygı ya da panik artışı arasında ilişki buldu (Vilarim ve ark., 2011). Kafein tek başına panik bozukluğa yol açmaz; ama panik döngüsünü başlatabilecek ilk duyumu kolayca üretebilir.
Panik atak ile panik bozukluk arasındaki fark nedir?
Panik atak geçirmek panik bozukluğunuz olduğu anlamına gelmez. 25 ülkede 140 binden fazla kişiyle yapılan bir araştırmada insanların yüzde 13,2'si hayatlarında en az bir panik atak yaşamıştı. Bunların üçte ikisinde ataklar tekrarlamıştı, ama yalnızca yüzde 12,8'i panik bozukluk ölçütlerini karşılıyordu (de Jonge ve ark., 2016). NICE kılavuzu da tek bir panik atağın panik bozukluk sayılmaması gerektiğini, atağın uygun biçimde ele alınmasının panik bozukluğun gelişmesini sınırlayabileceğini vurguluyor (NICE, 2011).
| Özellik | Panik atak | Panik bozukluk |
|---|---|---|
| Ne? | Dakikalar içinde tepe yapan yoğun korku dalgası | Tekrarlayan beklenmedik ataklar ve sonrasındaki süregen kaygı |
| Ne sıklıkta? | Tek bir kez ya da arada bir | Tekrarlayıcı |
| Ataklar arasında | Kişi hayatına olağan biçimde devam eder | En az bir ay boyunca yeni atak kaygısı ya da ataklardan kaçınmak için davranış değişikliği vardır |
| Yaygınlık | Yaşam boyu yaklaşık yüzde 13 (de Jonge ve ark., 2016) | Yaşam boyu yaklaşık yüzde 1,7 (de Jonge ve ark., 2016) |
Panik bozukluğu başlatan çoğu zaman atağın kendisi değil, ardından gelen "yine olacak mı" kaygısıdır. Kişi bedenini sürekli kontrol etmeye, atak yaşadığı yerlerden kaçınmaya başlar. Öğrenme kuramına göre bu beklenti kaygısı bir sonraki atağı kolaylaştırır ve kişiyi panik bozukluğa doğru çeken sarmalı başlatır (Bouton ve ark., 2001). Bu kaçınma döngüsünün nasıl kırıldığını ve tekrarlayan ataklarda hangi yaklaşımların araştırıldığını panik atak anında ne yapılır yazısında anlattım.
Panik atak başladığında ne zaman hekime gidilmeli?
İlk panik atak çoğu zaman kişiyi doğrudan acile götürür ve bu yanlış bir karar değildir. Göğüs ağrısıyla acile başvuran 441 kişinin incelendiği bir çalışmada yaklaşık dörtte biri panik bozukluk ölçütlerini karşılıyordu. Bunların yaklaşık yarısında ise daha önce belgelenmiş koroner arter hastalığı vardı (Fleet ve ark., 1996). Yani panik atak ve kalp hastalığı birbirini dışlamaz; ayrımı bedenden değil, tıbbi değerlendirmeyle yapmak gerekir. NICE kılavuzu da panik atakla başvuran kişide akut bedensel sorunları dışlamaya yetecek temel tetkiklerin yapılmasını önerir (NICE, 2011).
Şu durumlarda beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:
- Belirtileri ilk kez yaşıyorsanız ve daha önce değerlendirilmediyseniz
- Göğüs ağrısı kola, çeneye ya da sırta yayılıyorsa
- Bilinç kaybı, konuşma bozukluğu ya da vücudun bir yanında güçsüzlük varsa
- Belirtiler daha önceki ataklarınızdan belirgin biçimde farklıysa
Tıbbi nedenler dışlandıktan sonra ataklar tekrarlıyorsa, yeni atak kaygısı gününüzü kaplıyorsa ya da belli yerlerden kaçınmaya başladıysanız psikolojik destek almanın zamanı gelmiştir. İlaç tedavisi gerekip gerekmediğine psikiyatrist karar verir; kullandığınız bir ilacı kendi kararınızla değiştirmeyin.
Bursa'da yürüttüğüm çalışmalar için bireysel psikoterapi sayfasına bakabilir, iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. DOI
- Bouton, M. E., Mineka, S. ve Barlow, D. H. (2001). A modern learning theory perspective on the etiology of panic disorder. Psychological Review, 108(1), 4 ile 32. DOI
- Charney, D. S., Heninger, G. R. ve Jatlow, P. I. (1985). Increased anxiogenic effects of caffeine in panic disorders. Archives of General Psychiatry, 42(3), 233 ile 243. DOI
- Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461 ile 470. DOI
- Craske, M. G. ve Tsao, J. C. (2005). Assessment and treatment of nocturnal panic attacks. Sleep Medicine Reviews, 9(3), 173 ile 184. DOI
- de Jonge, P., Roest, A. M., Lim, C. C. ve ark. (2016). Cross-national epidemiology of panic disorder and panic attacks in the World Mental Health Surveys. Depression and Anxiety, 33(12), 1155 ile 1177. DOI
- Faravelli, C. ve Pallanti, S. (1989). Recent life events and panic disorder. American Journal of Psychiatry, 146(5), 622 ile 626. DOI
- Fleet, R. P., Dupuis, G., Marchand, A., Burelle, D., Arsenault, A. ve Beitman, B. D. (1996). Panic disorder in emergency department chest pain patients: Prevalence, comorbidity, suicidal ideation, and physician recognition. The American Journal of Medicine, 101(4), 371 ile 380. DOI
- Meuret, A. E., Rosenfield, D., Wilhelm, F. H. ve ark. (2011). Do unexpected panic attacks occur spontaneously? Biological Psychiatry, 70(10), 985 ile 991. DOI
- Naragon-Gainey, K. (2010). Meta-analysis of the relations of anxiety sensitivity to the depressive and anxiety disorders. Psychological Bulletin, 136(1), 128 ile 150. DOI
- National Institute for Health and Care Excellence. (2011). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: Management (CG113). NICE
- Roy-Byrne, P. P., Craske, M. G. ve Stein, M. B. (2006). Panic disorder. The Lancet, 368(9540), 1023 ile 1032. DOI
- Schmidt, N. B., Lerew, D. R. ve Jackson, R. J. (1997). The role of anxiety sensitivity in the pathogenesis of panic: Prospective evaluation of spontaneous panic attacks during acute stress. Journal of Abnormal Psychology, 106(3), 355 ile 364. DOI
- Vilarim, M. M., Rocha Araujo, D. M. ve Nardi, A. E. (2011). Caffeine challenge test and panic disorder: A systematic literature review. Expert Review of Neurotherapeutics, 11(8), 1185 ile 1195. DOI
