Panik atağın en kafa karıştırıcı yanı, tamamen bedensel hissedilmesidir. İnsan kaygılı olduğunu düşünmez; kalbinin durduğunu, nefesinin yetmediğini, midesinin bulandığını düşünür. Bu yüzden panik atak yaşayanların önemli bir kısmı önce psikoloğa değil acile ya da kardiyoloğa gider.
Bu yazıda o bedensel belirtilerin neden ortaya çıktığını anlatacağım. Ama önce sırası gelmişken en önemli kısmı söyleyeyim.
Bu yazı tanı koymaz ve bedensel değerlendirmenin yerine geçmez. Panik atak bir dışlama tanısıdır: kalp, tiroid, akciğer ve kan değerleriyle ilgili nedenler elendikten sonra konulur. Çarpıntı, göğüs ağrısı ve nefes darlığı yaşıyorsanız ve bu henüz bir hekim tarafından değerlendirilmediyse, ilk adım psikolog değil hekimdir. Ben klinik psikologum; bu ayrımı yapma yetkisi bende değil.
Neden bu kadar bedensel?
Panik atak, gerçek bir tehlike yokken tehlike anında devreye giren sistemin çalışmasıdır. Beyin tehdit algıladığında sempatik sinir sistemi devreye girer ve adrenalin salınır. Bu sistem sizi kaçmaya veya savaşmaya hazırlar.
Bedende hissettiğiniz her şey bu hazırlığın parçasıdır. Yani beden bozulmuyor; tam tersine tasarlandığı gibi çalışıyor, sadece yanlış zamanda.
| Hissedilen | Bedende olan | İşlevi |
|---|---|---|
| Çarpıntı, kalbin göğse vurması | Kalp hızı ve atım gücü artar | Kaslara daha çok kan pompalamak |
| Nefes darlığı, yetmeme hissi | Solunum hızlanır ve yüzeyselleşir | Daha çok oksijen almak |
| Baş dönmesi, sersemlik | Hızlı nefesle karbondioksit düşer | Hızlı solumanın yan etkisi |
| El ve ayakta karıncalanma, uyuşma | Kan merkezi organlara yönlendirilir | Hayati organları korumak |
| Göğüste baskı ve ağrı | Göğüs duvarı kasları kasılır | Kas gerginliğinin sonucu |
| Terleme, sıcak basması | Vücut soğutma sistemi devreye girer | Çabalamaya hazırlık |
| Titreme | Kaslar harekete hazır hâle gelir | Kaçma veya savaşma hazırlığı |
| Mide bulantısı, karın ağrısı | Sindirim yavaşlar veya durur | Enerjiyi kaslara aktarmak |
| Ağız kuruluğu | Tükürük salgısı azalır | Sindirimin durmasının sonucu |
| Boğazda düğüm, yutkunma zorluğu | Boğaz kasları kasılır | Kas gerginliğinin sonucu |
| Gerçek dışılık, kendine yabancılaşma | Dikkat daralır, algı değişir | Tehdide odaklanma |
En çok sorulan bedensel sorular
Panik atak kalbe zarar verir mi?
Sağlıklı bir kalpte panik atağın kalıcı hasar bıraktığına dair bir bulgu yoktur. Atak sırasındaki kalp hızı artışı, tempolu bir yürüyüş ya da merdiven çıkmada ulaşılan düzeyden farklı değildir; korkutucu olan, hiçbir çaba yokken ortaya çıkmasıdır.
Buna karşılık bilinen bir kalp hastalığınız varsa bu değerlendirme sizin için geçerli değildir ve kardiyoloğunuzla konuşmanız gerekir.
Panik atak sırasında bayılır mıyım?
Genellikle hayır, ve sebebi mantık dışı gelir: bayılma tansiyon düştüğünde olur, panik atakta ise tansiyon ve kalp hızı yükselir. Yani panik atağın fizyolojisi bayılmanın tersidir.
İstisnası kan ve yaralanma fobisidir; orada tepki farklı çalışır ve bayılma görülebilir.
Panik atak mide bulantısı yapar mı?
Evet, sık görülür. Stres tepkisi sırasında sindirim sistemine giden kan azalır ve sindirim yavaşlar. Bulantı, karın ağrısı, ani tuvalete gitme ihtiyacı bunun sonucudur.
Tansiyonum yükseliyor, tehlikeli mi?
Panik atak sırasında tansiyonun geçici olarak yükselmesi beklenen bir durumdur ve atak geçtiğinde normale döner. Kalıcı yüksek tansiyon ise ayrı bir konudur ve panik atakla açıklanamaz; hekim değerlendirmesi gerektirir.
Bu bir vitamin eksikliğinden olabilir mi?
Panik atağa benzeyen tablolar tiroid bezinin fazla çalışması, B12 eksikliği, anemi, düşük kan şekeri, bazı kalp ritim bozuklukları ve bazı ilaçların yan etkileriyle de ortaya çıkabilir. Kafein ve bazı takviyeler de tetikleyici olabilir.
Bu nedenle ilk değerlendirmenin hekim tarafından yapılması sadece bir formalite değil, gerçek bir ayırıcı tanı adımıdır. Sonuçlar normal çıktığında da bu boşuna yapılmış bir tetkik olmaz; tam tersine, "bir şeyim var mı" sorusunu kapatmak tedavinin bir parçasıdır.
Boğazımda yumru var gibi hissediyorum, bu da panikten mi olabilir?
Olabilir. Kaygı sırasında boğaz ve yutkunma kaslarındaki gerginlik, boğazda bir şey takılmış gibi bir his yaratabilir. Ancak aynı his reflü ya da tiroid gibi nedenlerle de ortaya çıkar; yutkunurken ağrı, kilo kaybı ya da ses kısıklığı varsa önce hekim değerlendirmesi gerekir. Ayrıntıları boğazda yumru hissi yazısında bulabilirsiniz.
Belirtiler geçtikten sonra neden hâlâ kötü hissediyorum?
Atak bittikten sonra saatlerce süren yorgunluk, kas ağrısı ve zihinsel bulanıklık yaygındır. Yoğun bir adrenalin salınımının ardından beklenen bir tükenme durumudur.
Kısır döngü: belirtiyi izlemek belirtiyi büyütür
Panik atağın kendini besleyen bir yapısı vardır. Beden bir duyum üretir, kişi bunu felaket olarak yorumlar, yorum kaygıyı artırır, artan kaygı duyumu güçlendirir.
Örneğin: kalp biraz hızlanır, "kalp krizi geçiriyorum" düşüncesi gelir, korku artar, adrenalin salınır, kalp daha da hızlanır. Bu döngü birkaç dakika içinde tepe noktasına çıkar.
Bu yüzden panik bozuklukta çalışılan şey belirtinin kendisi değil, belirtiye verilen anlamdır. Belirti korkutucu olmaktan çıktığında döngü kırılır.
Atak anında yapılabilecekleri panik atak anında ne yapılır yazısında adım adım anlattım.
Bedensel belirtileri izlemekten vazgeçmek
Panik atak yaşayan pek çok kişide zamanla bir alışkanlık gelişir: nabzı sürekli kontrol etmek, kalbi dinlemek, belirtileri aramak. Bu izleme, güven verecek yerde tam tersini yapar; fark edilen her normal dalgalanma yeni bir alarm sebebine dönüşür.
Terapide üzerinde çalışılan noktalardan biri budur: beden taramasını bırakmak, duyumları tehdit olarak değil veri olarak görebilmek. Mindfulness temelli çalışmalar tam da bu ayrımı geliştirmeye yarar; amaç duyumu yok etmek değil, ona verilen tepkiyi değiştirmektir.
Kaygının genel işleyişi için anksiyete rehberine, Bursa'da yürüttüğüm çalışmalar için bireysel psikoterapi sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
- Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470.
- Barlow, D. H. (2002). Anxiety and Its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety and Panic (2nd ed.). Guilford Press.
