Psikolojik dayanıklılık nedir?
Psikolojik dayanıklılık, kısaca zorluklar karşısında iyi uyum sağlayabilmektir. Dayanıklılık tanımlarını gözden geçiren bir derlemeye göre tanımların çoğu iki temel kavram üzerine kuruludur: bir zorlukla karşılaşmak ve buna rağmen olumlu biçimde uyum sağlamak. Bu zorluk gündelik sıkıntılardan büyük yaşam olaylarına kadar uzanabilir (Fletcher ve Sarkar, 2013). Travma alanındaki farklı disiplinlerden araştırmacıların katıldığı bir panelde de önerilen tanımların çoğu, zorlu bir olayın ardından zaman içinde sağlıklı ve uyumlu işlevselliğin sürmesi fikrinde birleşti (Southwick ve ark., 2014).
Dayanıklılık olağanüstü insanlara özgü bir özellik de değildir. Zor koşullarda büyüyen çocuklarla yapılan araştırmaları gözden geçiren bir çalışma, dayanıklılığın şaşırtıcı biçimde sıradan ve yaygın olduğunu, çoğunlukla insanın olağan uyum sistemlerinin işleyişinden doğduğunu öne sürdü (Masten, 2001).
Dayanıklılık bir kişilik özelliği mi, bir süreç mi?
Bu konu araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Bazı yaklaşımlar dayanıklılığı kişide sabit duran bir özellik olarak, bazıları ise kişinin özellikleriyle içinde bulunduğu stresli koşulların etkileşiminden doğan bir süreç olarak ele alır (Fletcher ve Sarkar, 2013). Paneldeki araştırmacılar da dayanıklılığın genetik ve gelişimsel etkenlerden aile, topluluk ve kültüre kadar pek çok düzeyde şekillendiğini ve bu düzeylerin her birinde desteklenebileceğini vurguladı (Southwick ve ark., 2014). Bu testte dayanıklılığı değişmez bir özellik olarak değil, şu sıralar başvurabildiğiniz kaynaklar olarak ele alıyorum.
Dayanıklılığı ölçmek de kolay değildir. 19 dayanıklılık ölçeğini inceleyen bir derleme, bunlar arasında altın standart sayılabilecek bir ölçek bulunmadığını ve tüm ölçeklerin daha fazla geçerlik çalışmasına ihtiyaç duyduğunu bildirdi (Windle ve ark., 2011).
Bu test neleri soruyor?
| Alan | Ne anlama gelir? | Testte karşılığı |
|---|---|---|
| Toparlanma ve anlam | Zor bir dönemden sonra düzene dönebilmek, yaşanana bir anlam verebilmek | 1, 2 ve 3. sorular |
| Esnek baş etme | Elde olanla olmayanı ayırmak, ikinci bir yol bulabilmek, değişmeyeni kabullenebilmek | 4, 5 ve 6. sorular |
| Bağlar ve destek | Zorlandığında birine ulaşabilmek, yardım isteyebilmek | 7, 8 ve 9. sorular |
| Kendine yaklaşım | Aksilikten sonra kendine anlayışla yaklaşmak, iyi gelen şeyleri sürdürmek | 10, 11 ve 12. sorular |
Stresli durumlarda ne kadar çabuk bunaldığınızı merak ediyorsanız stres testi farklı bir açıdan bakar: o test stres karşısındaki tepkilerinizi, bu test ise toparlanmanıza yardım eden kaynakları sorar.
Nasıl uygulanır?
Her ifadenin son birkaç ayda sizin için ne sıklıkla geçerli olduğunu seçin: "Hiçbir zaman" ile "Neredeyse her zaman" arasında. Tek bir günü değil, genel tabloyu düşünün. Dört ifade (bir hayal kırıklığından sonra uzun süre toparlanamamak, planlar bozulunca olduğu yerde kalakalmak, yardım istemek yerine her şeyi tek başına halletmeye çalışmak ve bir aksiliği kalıcı ve her şeyi bozacak bir şey olarak görmek) ters puanlanır: bunlar ne kadar sık geçerliyse puan o kadar düşer. Toplam puan 12 ile 60 arasında değişir ve yüksek puan, dayanıklılığı destekleyen kaynakları daha sık kullanabildiğinizi gösterir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Madde ortalaması | Dayanıklılık kaynakları |
|---|---|---|
| 12 ile 29 | 1,0 ile 2,4 | Şu sıralar sınırlı |
| 30 ile 42 | 2,5 ile 3,5 | Orta düzeyde |
| 43 ile 60 | 3,6 ile 5,0 | Belirgin |
Bu test için bir norm ya da kesme puanı yoktur. Aralıklar, madde ortalamasını cevap ölçeğinin alt, orta ve üst bölümlerine ayıran betimleyici aralıklardır. Araştırmalarda kullanılan dayanıklılık ölçeklerinin puanları bu teste uygulanamaz.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Puanınız, zorluklar karşısında şu sıralar hangi kaynaklara ne kadar başvurabildiğinizi kendi gözünüzden yansıtır. Göstermediği şeyler şunlardır: "güçlü" ya da "zayıf" biri olduğunuzu göstermez, gelecekte bir zorluk karşısında nasıl tepki vereceğinizi öngörmez ve bir ruhsal bozukluğunuz olduğu anlamına gelmez. Dayanıklı olmak hiç acı çekmemek ya da duyguları bastırmak da değildir; dayanıklı insanlar da üzülür, korkar ve yorulur. Düşük puan çoğu zaman yoğun bir yük altında olduğunuzu ve kaynaklarınızın şu sıralar zorlandığını gösterir.
Uzun süren yükün insanı nasıl tükettiğini ve toparlanmanın hangi aşamalardan geçtiğini tükenmişlik sendromu nasıl geçer yazısında anlattım.
Zorluklardan sonra insanların çoğu toparlanır mı?
Araştırmalar bunun sanıldığından daha sık olduğunu gösteriyor. Kayıp ve travma araştırmalarını gözden geçiren bir derleme, birçok insanın bu tür olaylardan sonra da olumlu duygular yaşamayı sürdürdüğünü ve işlevselliğinde yalnızca küçük ve geçici bozulmalar yaşadığını; dayanıklılığın iyileşmeden ayrı bir seyir olduğunu ve sanıldığından yaygın olduğunu aktardı (Bonanno, 2004). 54 çalışmayı inceleyen bir başka derlemede de olası travmatik olaylardan sonra en sık görülen seyir dayanıklılıktı (ortalama yüzde 65,7); bunu zamanla iyileşme (yüzde 20,8) izliyordu (Galatzer-Levy ve ark., 2018).
Zorluk yaşamak her zaman kötü sonuç da doğurmaz. Ulusal bir örneklemin birkaç yıl izlendiği bir çalışmada, yaşamı boyunca bir miktar zorluk yaşamış kişiler, hem çok fazla zorluk yaşamış olanlardan hem de hiç zorluk yaşamamış olanlardan daha az sıkıntı ve daha yüksek yaşam doyumu bildirdi (Seery ve ark., 2010). Bu bulgu "ne kadar çok acı, o kadar güç" anlamına gelmez; çok fazla zorluk yaşamış olanların sonuçları yine daha kötüydü.
Dayanıklılık ruh sağlığıyla ilişkili mi?
Kısa Dayanıklılık Ölçeğini geliştiren çalışmada, zorluktan sonra toparlanabilme; iyimserlik, sosyal destek ve diğer dayanıklılık ölçümleri hesaba katıldıktan sonra da daha az kaygı, depresyon, olumsuz duygu ve bedensel belirtiyle ilişkili bulundu (Smith ve ark., 2008). Bu bulgu bir ilişkiyi gösterir; dayanıklılığın bu sonuçlara yol açtığını tek başına kanıtlamaz. Öz şefkat de bu kaynaklardan biri olarak görülür: ergen ve genç yetişkinlerle yapılan bir çalışmada kendine şefkatle yaklaşmak, iki yaş grubunda da iyi oluşla güçlü biçimde ilişkiliydi (Neff ve McGehee, 2010). Zor zamanlarda kendinize nasıl yaklaştığınızı öz şefkat nedir yazısında anlattım; öz şefkat testi ile de görebilirsiniz.
Psikolojik dayanıklılık geliştirilebilir mi?
Kanıtlar umut verici. Dayanıklılığı artırmaya yönelik programları inceleyen bir sistematik derleme ve meta-analiz, 11 randomize kontrollü çalışmayı birleştirdi ve programların dayanıklılık üzerinde orta düzeyde olumlu bir etkisi olduğunu buldu; bilişsel davranışçı terapiye dayanan, bilinçli farkındalık (mindfulness) temelli ve bu ikisini birleştiren programların hepsi etkili görünüyordu (Joyce ve ark., 2018). Connor-Davidson Dayanıklılık Ölçeğini geliştiren çalışmada da tedavi sürecinde genel olarak daha çok iyileşen kişilerin dayanıklılık puanlarının daha çok arttığı görüldü; araştırmacılar bunu dayanıklılığın değişebildiğinin bir işareti olarak yorumladı (Connor ve Davidson, 2003). Bilinçli farkındalık temelli çalışmalar için mindfulness temelli çalışmalar sayfasına bakabilirsiniz.
Kimler için uygundur?
Bu test 18 yaş üstü yetişkinler için hazırlanmıştır. Çocuk ve ergenlerde dayanıklılık, aile ve okul ortamıyla birlikte, yaşa uygun biçimde değerlendirilmelidir. Yakın zamanda ağır bir kayıp ya da sarsıcı bir olay yaşadıysanız bu dönemde düşük puan almanız olağandır; sonucu bir ölçüt olarak değil, üzerinizdeki yükü gösteren bir işaret olarak okuyun. Test bir başkasını değerlendirmek için değil, kendi deneyiminizi fark etmeniz için tasarlanmıştır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Zor bir dönemin ardından haftalar geçmesine rağmen uykunuz, iştahınız ve günlük düzeniniz toparlanmıyorsa, sürekli bir tükenmişlik ve umutsuzluk hissediyorsanız ya da baş etmek için alkol veya madde kullanmaya başladıysanız bir uzmanla görüşmeniz yerinde olur. Bursa'da yürüttüğüm çalışmalar için bireysel psikoterapi sayfasına bakabilirsiniz. Ruh hâlinizi merak ediyorsanız depresyon testi fikir verebilir. Umutsuzluk, hayatın yaşamaya değmediği düşüncesi ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa beklemeden 112'yi arayın.




