Aleksitimi nedir?
Aleksitimi, kelime anlamıyla "duygular için söz bulamama" demektir. Terim, psikosomatik hastalıkları olan kişilerde duygusal yaşamda daralma, hayal dünyasında yoksulluk ve duyguları anlatacak uygun sözcükleri bulamama gibi özellikleri tanımlamak için ortaya atıldı (Sifneos, 1973). Bugün aleksitimi, duyguların zihinsel olarak işlenmesinde ve düzenlenmesinde güçlük olarak ele alınıyor; bu özellik uyumsuz duygu düzenleme yollarıyla ve düşük duygusal zekayla ilişkili bulunmuştur (Taylor, 2000).
Aleksitimi bir hastalık ya da tanı değildir. Genel nüfusta yapılan araştırmalarda aleksitimi puanlarının toplumda normal dağıldığı görülmüş ve bu bulgu aleksitiminin bir kişilik boyutu olduğunu doğrulamıştır (Salminen ve ark., 1999). Yani mesele "var ya da yok" değil, "ne kadar" sorusudur.
| Aleksitiminin yönü | Testte karşılığı |
|---|---|
| Duyguyu tanıma | Gün sonunda duyguyu bulamamak, ruh hâli değişimini başkalarından öğrenmek, karışık duyguları ayırt edebilmek |
| Duyguyu bedenden ayırma | Stresin önce bedende fark edilmesi, huzursuzluğun açlık mı olay mı olduğunu kestirememek, bedensel gerginliği olaya bağlayabilmek |
| Duyguyu anlatma | Anlatırken duygu sözcüklerinin az olması, duygu sorusuna düşünceyle yanıt vermek, benzetmelerle anlatabilmek |
| Dışa dönük düşünme | Yaşananları yalnız olaylar düzeyinde düşünmek, duyguyu çevrenin tepkisinden çıkarmak |
| Hayal etme | Gelecekteki bir durumda nasıl hissedeceğini canlandırmakta zorlanmak |
Nasıl uygulanır?
Her ifadenin son birkaç ayda sizin için ne sıklıkla geçerli olduğunu seçin: "Hiçbir zaman" ile "Neredeyse her zaman" arasında. Tek bir günü değil, genel tabloyu düşünün. Üç ifade (karışık duyguları ayırt edebilmek, bedensel gerginliği bir olaya bağlayabilmek ve duyguyu benzetmelerle anlatabilmek) ters puanlanır: bunlar ne kadar sık geçerliyse puan o kadar düşer. Toplam puan 12 ile 60 arasında değişir ve yüksek puan, duyguları tanıma ve adlandırmada daha fazla güçlük işaretini gösterir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Madde ortalaması | Güçlük işaretleri |
|---|---|---|
| 12 ile 29 | 1,0 ile 2,4 | Belirgin değil |
| 30 ile 42 | 2,5 ile 3,5 | Bazı işaretler |
| 43 ile 60 | 3,6 ile 5,0 | Belirgin |
Bu test için bir norm ya da kesme puanı yoktur. Aralıklar, madde ortalamasını cevap ölçeğinin alt, orta ve üst bölümlerine ayıran betimleyici aralıklardır. Araştırmalarda kullanılan TAS-20 kesme puanları bu teste uygulanamaz.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Puanınız, duygularınızı tanıma ve anlatma konusunda kendinizi nasıl gördüğünüzü yansıtır. Göstermediği şeyler şunlardır: duygusuz biri olduğunuzu göstermez; aleksitimisi olan kişiler de duygu yaşar, yalnızca onu tanımakta ve sözcüklere dökmekte zorlanır. Test bir otizm ya da başka bir durum taraması da değildir. Aleksitimi otizm spektrumundaki kişilerde daha sık görülse de evrensel değildir: 15 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde otizm grubunda aleksitimi oranı yaklaşık yüzde 50, karşılaştırma grubunda yaklaşık yüzde 5 bulundu (Kinnaird ve ark., 2019).
Aleksitiminin belirtilerini, nedenlerini ve duyguları tanımayı nasıl öğrenebileceğinizi aleksitimi nedir yazısında ayrıntılı anlattım.
Aleksitimi ne kadar yaygın?
Finlandiya'da genel nüfusu temsil eden 1.285 kişiyle yapılan bir araştırmada aleksitimi oranı yüzde 13'tü; erkeklerde (yüzde 17) kadınlara (yüzde 10) göre daha sıktı ve ileri yaş, düşük eğitim düzeyi ve düşük sosyoekonomik düzeyle ilişkiliydi (Salminen ve ark., 1999). 30 ile 97 yaş arasındaki 5.454 kişiyle yapılan daha geniş bir çalışmada oran yüzde 9,9 bulundu ve aleksitimi yaş ilerledikçe artıyordu (Mattila ve ark., 2006). Bu oranlar TAS-20 ile ölçülmüştür.
Duygular ve bedensel duyumlar nasıl karışır?
Bir duyguyu tanımak, bedenden gelen sinyalleri (kalp atışı, midede sıkışma, gerginlik) okumayı da gerektirir. Bir çalışmada aleksitimi, açlık ve yorgunluk gibi duygusal olmayan bedensel sinyalleri algılamada da güçlükle ve duygularla bedensel durumları birbirine daha benzer algılamayla ilişkili bulundu; araştırmacılar aleksitiminin genel bir bedensel farkındalık güçlüğü olabileceğini öne sürdü (Brewer ve ark., 2016). Duygusal farkındalığı basamaklar hâlinde ele alan bir kurama göre de farkındalık bedensel duyumlardan başlar, tek tek duyguları ve en sonunda karışık duyguları ayırt edebilmeye doğru gelişir (Lane ve Schwartz, 1987).
Açıklanamayan bedensel yakınmalarda ilk adım her zaman tıbbi muayenedir. Bedensel belirtilerinizin yükünü genel olarak görmek isterseniz bedensel belirti testi fikir verebilir.
Duyguları adlandırmak neden önemli?
Bir beyin görüntüleme çalışmasında, olumsuz duygusal görüntüler karşısında hissedileni kelimelere dökmek amigdalanın ve diğer duygusal bölgelerin tepkisini azalttı (Lieberman ve ark., 2007). 14 gün boyunca günlük tutulan bir çalışmada olumsuz duygularını daha ince ayrımlarla yaşayan kişiler, özellikle yoğun duygu anlarında duygularını daha sık düzenlemeye çalıştı (Barrett ve ark., 2001). Duygularını ince ayrımlarıyla tanıyabilen kişiler yoğun sıkıntı anında aşırı alkol, saldırganlık ya da kendine zarar verme gibi zararlı baş etme yollarına daha az başvuruyor ve daha hafif kaygı ve depresyon belirtileri yaşıyor (Kashdan ve ark., 2015).
Duyguları fark edip onlarla savaşmadan taşıyabilmeyi duyguları kabul etmek vazgeçmek midir yazısında anlattım. Duygularınıza ne kadar dikkat ettiğinizi duygusal zeka testi, zor duygularla nasıl baş ettiğinizi duygu düzenleme testi ile de görebilirsiniz.
Aleksitimi ve depresyon arasında bağ var mı?
19 çalışmayı ve 3.572 kişiyi kapsayan bir meta-analizde depresyon ile duyguları tanıma ve anlatma güçlüğü arasında orta düzeyde, dışa dönük düşünme ile arasında zayıf bir ilişki bulundu (Li ve ark., 2015). Bu ilişki iki yönlü olabilir ve kesitsel çalışmalar hangisinin önce geldiğini göstermez. Duygularınızı tanımakta zorlanmaya isteksizlik ve çökkünlük eşlik ediyorsa depresyon testi fikir verebilir.
Aleksitimi değişebilir mi?
Evet, kısmen. Psikolojik müdahalelerin aleksitimi üzerindeki etkisini inceleyen bir derleme, özellikle aleksitimik özellikleri doğrudan hedefleyen çalışmalardan sonra puanların belirgin biçimde azaldığını buldu (Cameron ve ark., 2014). Dört randomize kontrollü çalışmayı ve 460 katılımcıyı birleştiren bir meta-analizde bilinçli farkındalık temelli müdahaleler aleksitimiyi kontrol gruplarına göre azalttı; araştırmacılar bulguların daha büyük örneklemlerle tekrarlanması gerektiğini vurguluyor (Norman ve ark., 2019). Bilinçli farkındalık uygulamalarına başlamak için mindfulness egzersizleri yazısına, bu alandaki çalışmalarım için mindfulness temelli çalışmalar sayfasına bakabilirsiniz.
Kimler için uygundur?
Bu test 18 yaş üstü yetişkinler için hazırlanmıştır. Çocuk ve ergenlerde duyguları tanıma ve anlatma becerileri gelişimini sürdürdüğünden, yaşa uygun biçimde ve aileyle birlikte değerlendirilmelidir.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Duygularınızı tanıyamamak ilişkilerinizde sık sık yanlış anlaşılmalara yol açıyorsa, zor duygular birikip beklenmedik anlarda taşıyorsa ya da açıklanamayan bedensel yakınmalarınız, isteksizlik veya çökkünlük eşlik ediyorsa bir uzmanla görüşmeniz yerinde olur. Bursa'da yürüttüğüm çalışmalar için bireysel psikoterapi sayfasına bakabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın.




