Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) nedir?
Travma sonrası stres bozukluğu, kişinin yaşadığı ya da tanık olduğu sarsıcı bir olayın ardından ortaya çıkıp süren bir belirtiler bütünüdür: olay istemeden yeniden yaşanır, olayı hatırlatan şeylerden kaçınılır, düşünce ve duygular olumsuz yönde değişir ve beden sürekli tetikte kalır. Travmatik olay yaşamak yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü'nün 24 ülkede 68.894 kişiyle yürüttüğü ruh sağlığı taramalarında katılımcıların yüzde 70,4'ü yaşamı boyunca en az bir travmatik olay yaşadığını bildirdi; TSSB riski en yüksek olaylar kişilerarası şiddet içerenlerdi (Kessler ve ark., 2017). Yine de travmatik bir olay yaşayan herkes TSSB geliştirmez.
Bu test hangi belirtileri sorar?
Yirmi soru, DSM-5'teki TSSB belirtilerine birebir karşılık gelir ve dört belirti kümesinde toplanır (Weathers ve ark., 2013):
| Belirti kümesi | Testte karşılığı |
|---|---|
| Yeniden yaşama | 1 ile 5. sorular: istenmeyen anılar, kötü rüyalar, olay yeniden oluyormuş gibi hissetme, hatırlatıcılara karşı yoğun duygusal ve bedensel tepki |
| Kaçınma | 6 ve 7. sorular: olayla ilgili düşünce ve duygulardan, olayı hatırlatan kişi, yer ve durumlardan uzak durma |
| Düşünce ve duygudaki olumsuz değişiklikler | 8 ile 14. sorular: olayın bir bölümünü hatırlayamama, kendine ve dünyaya dair olumsuz inançlar, suçlama, yoğun olumsuz duygular, ilgi kaybı, insanlardan kopma, olumlu duyguları yaşayamama |
| Aşırı uyarılmışlık | 15 ile 20. sorular: öfke patlamaları, riskli davranış, aşırı tetikte olma, kolay irkilme, dikkat ve uyku sorunları |
Nasıl uygulanır?
Yirmi sorunun her birinde, o belirtinin son bir ayda sizi ne kadar rahatsız ettiğini seçin: "Hiç" (0 puan), "Biraz" (1), "Orta düzeyde" (2), "Oldukça fazla" (3) ya da "Aşırı düzeyde" (4). Toplam puan 0 ile 80 arasında değişir ve yüksek puan, belirtilerin daha fazla rahatsızlık verdiğini gösterir. Ters puanlanan madde yoktur. Test yaklaşık 5 ile 10 dakika sürer.
Ölçeğin geliştirildiği çalışmada, travmatik bir olay yaşamış 278 üniversite öğrencisinde puanların iç tutarlılığı yüksek (alfa .94), test tekrar test güvenirliği iyi (r = .82) bulundu (Blevins ve ark., 2015). Bir gazi hastanesinde 468 kişiyle yapılan çalışmada iç tutarlılık .96 idi (Bovin ve ark., 2016). Tedavi arayan 912 askerle yapılan bir çalışmada ölçek, tedavi süresince belirtilerdeki değişimi klinik görüşme kadar iyi yakaladı (Wortmann ve ark., 2016). Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması da yapılmıştır (Boysan ve ark., 2017); bu sayfadaki Türkçe ifadeler o çalışmanın formu değil, özgün İngilizce maddelerin sitemizce yapılmış çevirisidir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Belirtiler | Not |
|---|---|---|
| 0 ile 19 | Düşük düzeyde | Yanıtların ortalaması "biraz"ın altında |
| 20 ile 30 | Bazı belirtiler | Araştırmalarda önerilen kesme aralığının (31 ile 33) altında |
| 31 ile 80 | Yüksek düzeyde, değerlendirme önerilir | Kesme aralığının başladığı ve üzerindeki puanlar |
Gazilerle yapılan ve klinik görüşmeyi ölçüt alan bir çalışmada, 31 ile 33 arasındaki puanlar TSSB'yi ayırt etmede en verimli kesme noktaları olarak bulundu (Bovin ve ark., 2016). Ölçeği yayımlayan merkez de ilk araştırmaların farklı örneklemlerde 31 ile 33 aralığını desteklediğini, tarama yapılırken ve olası vakaların gözden kaçmaması istendiğinde daha düşük bir kesme puanının düşünülmesi gerektiğini belirtir (Weathers ve ark., 2013). Bu sayfa tarama amaçlı olduğu için üst aralık bu kesme aralığının alt ucunda, 31'de başlar. Türkiye'de psikiyatri hastaları ve toplumdan katılımcılarla yapılan çalışmada ise daha yüksek bir kesme puanı (47 ve üzeri) önerildi; o çalışmada TSSB tanılı hasta sayısı 29'du (Boysan ve ark., 2017). Gazilerle yapılan bir başka çalışmada 28 ve altındaki puanlar, kişinin TSSB olmayan gruba daha yakın olduğunu gösteriyordu (Marx ve ark., 2022). Merkezin kullanım kılavuzuna göre ölçek için ampirik olarak belirlenmiş şiddet aralıkları yoktur; 0 ile 19 ve 20 ile 30 aralıkları, yanıtların ortalamasına göre çizilmiş betimleyici aralıklardır.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Puanınız, sarsıcı bir olaydan sonra yaşanabilen belirtilerin son bir ayda sizi ne kadar rahatsız ettiğini gösterir. Göstermediği şeyler şunlardır: TSSB tanınız olup olmadığını göstermez, yaşadığınız olayın ne kadar ağır olduğunu ölçmez ve belirtilerin başka bir nedenden (örneğin depresyon, kaygı ya da bedensel bir hastalık) kaynaklanıp kaynaklanmadığını ayırt etmez. Ölçeği yayımlayan merkez de testin tek başına tanı aracı olarak kullanılmaması ve sonucun bir klinisyen tarafından yorumlanması gerektiğini vurgular. Yüksek puan bir etiket değildir; belirtilerin ciddiye alınmaya değer olduğunu ve bir uzmanla konuşmanın yararlı olacağını gösterir.
Travma sonrası stres bozukluğunun belirtilerini, nedenlerini ve tedavi seçeneklerini TSSB nedir yazısında ayrıntılı anlattım.
TSSB ne kadar yaygın?
Dünya Sağlık Örgütü'nün 26 nüfus taramasını ve 71.083 yetişkini kapsayan analizinde TSSB'nin yaşam boyu yaygınlığı yüzde 3,9, travmatik olay yaşamış kişilerde yüzde 5,6 bulundu; TSSB yaşayanların yaklaşık yarısında belirtiler uzun süre devam ediyordu (Koenen ve ark., 2017). Aynı çalışmada ağır TSSB yaşayanların ancak yarısı herhangi bir tedavi aldığını bildirdi. Genç yaş, kadın olmak, düşük gelir ve işsizlik gibi sosyal dezavantajlar, travma yaşamış kişilerde daha yüksek riskle ilişkiliydi.
Belirtiler zamanla geçer mi?
Sarsıcı bir olayın ardından ilk haftalarda uyku sorunları, istemeden gelen anılar ya da tetikte olma hâli sık görülür ve çoğu kişide zamanla azalır. Travmatik olay yaşamış topluluklardaki izlem çalışmalarını inceleyen bir derlemede TSSB oranı birinci ayda ortalama yüzde 28,8 iken on ikinci ayda yüzde 17'ye düştü; ancak saldırı gibi kasıtlı olaylarda oranlar zamanla artma eğilimindeydi (Santiago ve ark., 2013). 54 çalışmayı inceleyen bir başka derlemede olası travmatik olaylardan sonra en sık görülen seyir, belirgin bir bozulma yaşamadan işlevselliği koruma, yani dayanıklılıktı; bu seyri izleyenlerin oranı ortalama yüzde 65,7 idi (Galatzer-Levy ve ark., 2018). Kayıp ve travma araştırmalarını gözden geçiren bir derleme de dayanıklılığın sanıldığından yaygın olduğunu vurgular (Bonanno, 2004).
Belirtiler yerleştiğinde ise tablo değişebilir. Özel bir tedavi almadan izlenen 81.642 kişiyi kapsayan bir meta-analizde, başlangıçta TSSB'si olanların ortalama yüzde 44'ü ortalama 40 ay sonra artık tanı ölçütlerini karşılamıyordu; yani yarıdan fazlasında belirtiler sürüyordu (Morina ve ark., 2014). Bu yüzden belirtiler bir aydan uzun süredir devam ediyor ve yaşamınızı zorluyorsa kendiliğinden geçmesini beklemek yerine destek almak önemlidir. Olaydan sonraki ilk haftalarda yüksek çıkan bir puan, zamanla azalabilecek olağan tepkileri de yansıtabilir.
TSSB tedavi edilebilir mi?
Evet, etkili psikolojik tedaviler vardır. Yetişkinlerde 114 randomize kontrollü çalışmayı ve 8.171 katılımcıyı kapsayan bir sistematik derleme ve meta-analiz, travma odaklı bilişsel davranışçı terapilerin ve göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR) terapisinin klinik olarak önemli bir etkisi olduğunu gösterdi ve bunları ilk basamak tedaviler olarak önerdi; bilişsel işleme terapisi, bilişsel terapi ve uzatılmış maruz bırakma en güçlü kanıta sahip yöntemlerdi (Lewis ve ark., 2020). İlaç tedavisinin gerekip gerekmediğine bir psikiyatrist karar verir; bu test ilaçla ilgili bir öneri içermez.
Kimler için uygundur?
Bu test, sarsıcı bir olay yaşamış ya da böyle bir olaya tanık olmuş 18 yaş üstü yetişkinler için uygundur. Çocuk ve ergenlerde travma tepkileri yaşa uygun araçlarla ve aileyle birlikte değerlendirilmelidir. Olayın üzerinden yalnızca birkaç gün geçtiyse, testten önce güvenlik, dinlenme ve yakınlarınızın desteği gelir. Test bir başkasını değerlendirmek için değil, kendi deneyiminizi fark etmeniz için tasarlanmıştır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Belirtiler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa; uykunuzu, işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde zorluyorsa; olayı hatırlatan her şeyden kaçındığınız için hayatınız daralıyorsa ya da duygularınızı yatıştırmak için alkol veya madde kullanmaya başladıysanız bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeniz yerinde olur. İlk değerlendirme ve gerektiğinde travma odaklı tedavi sunan bir uzmana yönlendirme için bireysel psikoterapi sayfasına bakabilirsiniz. Kimden destek alacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi yazısı yol gösterebilir. Eşlik eden çökkünlüğü ya da kaygıyı görmek için depresyon testi ve anksiyete testi, uyku sorunları için uyku kalitesi testi tamamlayıcı olabilir.
Acil durumlar: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa veya şu an güvende değilseniz beklemeden 112'yi arayın. Şiddet ya da istismar yaşıyorsanız ALO 183 hattına 7 gün 24 saat ücretsiz ulaşabilirsiniz.




