Bilinçli farkındalık (mindfulness) nedir?
Bilinçli farkındalık, en yaygın tanımıyla, dikkati bilerek, şimdiki ana ve yargılamadan yöneltmekle ortaya çıkan farkındalıktır (Kabat-Zinn, 2003). Kavramı ölçülebilir kılmak için bir araya gelen araştırmacılar iki bileşenli bir tanım önerdi: birincisi, dikkatin o anda yaşanan deneyimde tutulacak biçimde düzenlenmesi; ikincisi, bu deneyime merak, açıklık ve kabulle yaklaşılması (Bishop ve ark., 2004). Yani bilinçli farkındalık zihni boşaltmak ya da hiçbir şey düşünmemek değildir; dikkatin nerede olduğunu fark etmek ve onu nazikçe geri getirmektir.
Farklı ölçeklerin maddelerini birlikte inceleyen bir çalışma, bilinçli farkındalığın tek bir şey olmadığını, birbirinden ayrışan beş yönü bulunduğunu gösterdi (Baer ve ark., 2006). Sonraki araştırmalarda bu yönler dikkat, betimleme, yargısızlık, tepkisizlik ve gözlem başlıkları altında toplandı (Quaglia ve ark., 2016). Bu test bunlardan günlük yaşamda en kolay fark edilen dört kavramı ele alır.
| Bilinçli farkındalığın yönü | Ne anlama gelir? | Testte karşılığı |
|---|---|---|
| Şimdiki ana dikkat | Dikkatin dağıldığını fark edip onu yeniden o ana getirebilmek | 1 ile 3. sorular |
| Farkında davranma | Gündelik işleri ne yaptığını bilerek yapmak | 4 ile 6. sorular |
| Yargısızlık | Duygu ve düşüncelere iyi ya da kötü damgası vurmadan bakabilmek | 7 ile 9. sorular |
| Tepkisizlik | Bir duygu ya da duyum yükseldiğinde hemen harekete geçmeden durabilmek | 10 ile 12. sorular |
Nasıl uygulanır?
Her ifadenin son birkaç ayda sizin için ne sıklıkla geçerli olduğunu seçin: "Hiçbir zaman" ile "Neredeyse her zaman" arasında. Olmasını istediğiniz hâli değil, gerçekte olanı düşünün. Altı ifade (örneğin telefonu ne için elinize aldığınızı unutmak ya da güne "kötü bir gün" damgası vurmak) farkındalığın azlığını anlatır ve ters puanlanır: bunlar ne kadar sık geçerliyse puan o kadar düşer. Toplam puan 12 ile 60 arasında değişir ve yüksek puan, günlük yaşamda daha fazla bilinçli farkındalık işaretini gösterir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Madde ortalaması | Bilinçli farkındalık işaretleri |
|---|---|---|
| 12 ile 29 | 1,0 ile 2,4 | Az |
| 30 ile 42 | 2,5 ile 3,5 | Orta düzeyde |
| 43 ile 60 | 3,6 ile 5,0 | Belirgin |
Bu test için bir norm ya da kesme puanı yoktur. Aralıklar, madde ortalamasını cevap ölçeğinin alt, orta ve üst bölümlerine ayıran betimleyici aralıklardır. Araştırmalarda kullanılan ölçeklerin puanları bu teste uygulanamaz.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Puanınız, dikkatinizi ve yaşadıklarınıza yaklaşımınızı kendi gözünüzden yansıtır. Göstermediği şeyler şunlardır: düşük puan dikkatinizde bir sorun ya da bir ruhsal bozukluk olduğunu göstermez; yüksek puan da "iyi meditasyon yaptığınız" anlamına gelmez. Bilinçli farkındalığı kişinin kendi bildirimiyle ölçmenin sınırları vardır: bir eleştiri yazısı, insanların kendi farkındalık becerilerine dair bildirimlerinin gerçek davranışla örtüştüğüne dair kanıtın yetersiz olduğunu ve uygulama deneyimi arttıkça soruların farklı anlaşılabildiğini vurgular (Grossman, 2011). Bu yüzden sonucu kesin bir ölçüm olarak değil, üzerine düşünülecek bir gözlem olarak okuyun.
Bilinçli farkındalığın ne olduğunu ve ne olmadığını bilinçli farkındalık bir moda mı yazısında, meditasyonla farkını mindfulness ve meditasyon arasındaki fark yazısında anlattım.
Zihin neden sürekli başka yerde?
Zihnin dağılması bir kusur değil, insan zihninin olağan hâlidir. Akıllı telefonla gün içinde anlık bildirim toplayan bir çalışmada insanların, o anda olmayan şeyleri neredeyse o anda olanlar kadar sık düşündüğü ve bunun genellikle onları daha mutsuz ettiği bulundu (Killingsworth ve Gilbert, 2010). Bilinçli farkındalık uygulamaları zihnin dağılmasını durdurmayı değil, dağıldığını daha erken fark etmeyi hedefler. Aynı düşüncelerin zihninizde dönüp durduğunu fark ediyorsanız ruminasyon testi tamamlayıcı olabilir.
Bilinçli farkındalık geliştirilebilir mi?
Evet. 88 randomize kontrollü çalışmayı ve 5.787 katılımcıyı birleştiren bir meta-analizde bilinçli farkındalık eğitimleri, kişilerin bildirdiği farkındalık düzeyinde küçük ile orta arası artışlar sağladı ve bu artışlar ruh sağlığındaki olumlu değişimlerle orta düzeyde ilişkiliydi (Quaglia ve ark., 2016). Yani bu testte ölçülen şey sabit bir kişilik özelliği değil, alıştırmayla değişebilen bir beceridir. Günlük hayata eklenebilecek kısa uygulamaları mindfulness egzersizleri yazısında anlattım.
Mindfulness temelli programlar işe yarıyor mu?
Bilinçli farkındalığın sağlık alanındaki yolculuğu, kronik ağrısı olan hastalar için geliştirilen on haftalık bir stres azaltma programıyla başladı; 51 hastayla yapılan bu ilk çalışma kontrol grubu olmayan bir ön çalışmaydı (Kabat-Zinn, 1982). Bugün kanıt çok daha geniştir. 209 çalışmayı ve 12.145 katılımcıyı kapsayan bir meta-analizde bilinçli farkındalık temelli terapiler orta düzeyde etkili bulundu; etki özellikle kaygı, depresyon ve stresi azaltmada belirgindi ve bilişsel davranışçı terapiden farklı değildi (Khoury ve ark., 2013). Sağlıklı yetişkinlerle yapılan 29 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde bilinçli farkındalık temelli stres azaltma programı (MBSR) stres üzerinde büyük, kaygı ve depresyon belirtileri üzerinde orta düzeyde etki gösterdi (Khoury ve ark., 2015).
Daha sıkı ölçütlerle yapılan bir derleme ise beklentiyi dengeler: etkin kontrol gruplu 47 çalışmada meditasyon programları kaygı, depresyon ve ağrıda küçük ile orta arası iyileşme sağladı, ancak ilaç, egzersiz ya da diğer davranışçı tedavilerden üstün olduklarına dair kanıt bulunmadı (Goyal ve ark., 2014). Yineleyen depresyonda bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi (MBCT), dokuz randomize çalışmanın 1.258 hastasının verileriyle yapılan bir meta-analizde 60 haftalık izlemde depresyonun yinelenme riskini azalttı (Kuyken ve ark., 2016). Stres karşısında ne kadar zorlandığınızı stres testi ile, kendinize nasıl davrandığınızı öz şefkat testi ile görebilirsiniz.
Mindfulness herkese iyi gelir mi?
Her zaman değil. 83 çalışmayı inceleyen bir sistematik derlemede meditasyon uygulamaları sırasında ya da sonrasında olumsuz deneyim bildirenlerin oranı yüzde 8,3 bulundu; en sık bildirilenler kaygı ve depresif belirtilerdi ve bu deneyimler daha önce ruhsal bir sorunu olmayan kişilerde de görülebiliyordu (Farias ve ark., 2020). Yoğun bir çökkünlük, travma belirtileri ya da zorlayıcı kaygı yaşıyorsanız uygulamalara tek başınıza değil, bu alanda eğitimli bir uzman eşliğinde başlamanız daha güvenlidir.
Kimler için uygundur?
Bu test 18 yaş üstü yetişkinler için hazırlanmıştır. Daha önce meditasyon yapmış olmanız gerekmez; sorular gündelik yaşamdan durumları sorar. Test bir başkasını değerlendirmek için değil, kendi deneyiminizi fark etmeniz için tasarlanmıştır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Dikkatinizi toplayamamak, sürekli zihninizde yaşamak ya da duygularınıza hemen kapılmak işinizi ve ilişkilerinizi belirgin biçimde zorluyorsa, buna yoğun kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa bir uzmanla görüşmeniz yerinde olur. Bilinçli farkındalığı düzenli ve yapılandırılmış biçimde öğrenmek isterseniz Bursa'da yürüttüğüm mindfulness temelli çalışmalar sayfasına bakabilirsiniz. Kimden destek alacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi yazısı yol gösterebilir.




