Telefon bağımlılığı nedir?
Gündelik dilde telefon bağımlılığı, telefonu kullanmayı sınırlayamamak, telefonsuz kalınca huzursuz olmak ve kullanımın işi, okulu, uykuyu ya da ilişkileri aksatması anlamında kullanılır. Bu alandaki ilk ölçeklerden biri olan 33 maddelik Akıllı Telefon Bağımlılığı Ölçeği, yaşları 18 ile 53 arasında değişen 197 yetişkinle geliştirildi ve altı alanı kapsıyordu: günlük yaşamın aksaması, olumlu beklenti, yoksunluk, sanal ortam odaklı ilişkiler, aşırı kullanım ve tolerans (Kwon ve ark., 2013a).
Bu tablonun gerçekten bir bağımlılık sayılıp sayılamayacağı ise tartışmalıdır. Konuyla ilgili araştırmaları gözden geçiren bir derleme, akıllı telefon bağımlılığının varlığını doğrulamaya yetecek kanıt bulamadı; gözlenen davranışların "sorunlu ya da uyumsuz kullanım" olarak adlandırılmasının daha doğru olduğunu ve sonuçlarının bağımlılıkların yol açtığı ağırlıkta olmadığını belirtti (Panova ve Carbonell, 2018). Bu sayfada "telefon bağımlılığı" ifadesini, okurların aradığı gündelik anlamıyla kullanıyorum.
| Soruların konusu | Testte karşılığı |
|---|---|
| Günlük yaşamın aksaması | Planlanan işlerin aksaması, dikkati toplamakta zorlanma, bilek ya da ense ağrısı |
| Yoksunluk | Telefon yanında olmadığında dayanamama, sabırsızlık ve huzursuzluk, aklın telefonda olması |
| Kontrolü sürdürememe | Hayatı etkilese de vazgeçmeme, niyet edilenden uzun kullanma |
| Sanal ortam odaklılık | Sosyal medyadaki konuşmaları kaçırmamak için sürekli kontrol etme |
| Çevrenin gözlemi | Çevredekilerin telefonu çok kullandığınızı söylemesi |
Nasıl uygulanır?
On ifadenin her birine ne kadar katıldığınızı seçin. Seçenekler "Kesinlikle katılmıyorum" (1 puan) ile "Kesinlikle katılıyorum" (6 puan) arasındadır. Tek bir günü değil, son birkaç aydaki genel kullanımınızı düşünün. Ters puanlanan madde yoktur. Toplam puan 10 ile 60 arasında değişir ve yüksek puan, telefon kullanımının yaşamınızı daha fazla etkilediğini gösterir.
Ölçeğin kısa formu, yaş ortalaması 14,5 olan 540 Güney Koreli öğrenciyle geliştirildi ve iç tutarlılığı yüksek bulundu: Cronbach alfa katsayısı .91 idi (Kwon ve ark., 2013b). Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması 367 üniversite öğrencisiyle yapıldı; iç tutarlılık katsayısı .87, test tekrar test güvenirliği .93 bulundu (Noyan ve ark., 2015). Bu sayfadaki Türkçe ifadeler o çalışmanın formu değil, özgün İngilizce maddelerin sitemizce yapılmış çevirisidir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Sorunlu kullanım işaretleri | Not |
|---|---|---|
| 10 ile 30 | Belirgin değil | Ergenler için bildirilen iki eşiğin de altında |
| 31 ile 40 | Bazı işaretler | Ergen eşiklerinin (erkek 31, kız 33) başladığı bölge |
| 41 ile 60 | Belirgin | Yanıtların ortalaması "katılıyorum" yönünde |
Ölçeği geliştiren çalışma, ergenlerde erkekler için 31, kızlar için 33 puanı eşik olarak önerdi (Kwon ve ark., 2013b). Bu eşikler 14 ile 15 yaşlarındaki Güney Koreli öğrencilerden elde edilmiştir; yetişkinler ve Türkiye için doğrulanmış bir kesme puanı değildir. Bu yüzden yukarıdaki aralıklar kesin sınırlar olarak değil, betimleyici aralıklar olarak okunmalıdır.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Yüksek puan, telefon kullanımınızın planlarınızı, dikkatinizi ve günlük düzeninizi zorladığına ve kullanımı sınırlamakta güçlük çektiğinize işaret eder. Göstermediği şeyler şunlardır: bir bağımlılık tanınız olduğunu göstermez, günde kaç saat ekrana baktığınızı ölçmez ve telefonu işiniz gereği yoğun kullanmanızı sorun saymaz. Düşük puan da her şeyin yolunda olduğunu garanti etmez; test kendi bildiriminize dayanır.
Telefon bağımlılığının belirtilerini, nedenlerini ve kullanımı dengelemek için atılabilecek adımları telefon bağımlılığı yazısında ayrıntılı anlattım.
Telefon bağımlılığı ne kadar yaygın?
Çocuk ve gençlerle yapılan 41 çalışmayı ve 41.871 katılımcıyı kapsayan bir sistematik derlemede sorunlu akıllı telefon kullanımının ortanca yaygınlığı yüzde 23,3 bulundu; yani yaklaşık her dört çocuk ve gençten biri bu tanıma giriyordu (Sohn ve ark., 2019). Bu oran çalışmadan çalışmaya ve kullanılan ölçeğe göre değişir; "sorunlu kullanım" bir tanı değil, ölçek puanına dayanan bir sınıflamadır.
Telefon kullanımı ruh sağlığını etkiler mi?
Aynı derlemede sorunlu kullanım; depresyon, kaygı, algılanan stres ve kötü uyku kalitesi olasılığının artmasıyla ilişkiliydi (Sohn ve ark., 2019). 23 çalışmayı inceleyen bir başka sistematik derlemede sorunlu kullanım depresyon şiddetiyle tutarlı ve en az orta düzeyde, kaygıyla ise tutarlı ama küçük düzeyde ilişkili bulundu (Elhai ve ark., 2017). 14 çalışmayı birleştiren bir meta-analiz de sorunlu kullanımı olan kişilerde kötü uyku, depresyon ve kaygı riskinin daha yüksek olduğunu bildirdi; araştırmacılar çalışmalar arasındaki farkların büyük olduğunu ve bulguların doğrulanması gerektiğini not ediyor (Yang ve ark., 2020).
Bu bulguların çoğu tek bir zamanda yapılan ölçümlere dayanır (Sohn ve arkadaşlarının derlemesindeki 41 çalışmanın 38'i kesitseldir); bu yüzden telefonun bu sorunlara yol açtığını göstermez. İlişki iki yönlü olabilir: kaygılı, çökkün ya da yalnız hisseden biri telefona daha çok yönelebilir. Uykunuzu merak ediyorsanız uyku kalitesi testi ve uykusuzluk yazısı, ruh hâlinizi merak ediyorsanız depresyon testi ile anksiyete testi tamamlayıcı olabilir.
Ergenlerde telefon kullanımı nasıl ele alınmalı?
Bu ölçek ergenlerle geliştirildiği için ergenler de testi kendileri için doldurabilir. 18 yaşından küçükseniz sonucu bir ebeveyninizle ya da güvendiğiniz bir yetişkinle birlikte değerlendirmenizi öneririm. Ebeveynseniz testi çocuğunuzun yerine doldurmak yerine onunla birlikte, suçlamadan konuşmak için bir başlangıç olarak kullanabilirsiniz. Ergenlik döneminde evde yaşanan çatışmaları ve bağı korumanın yollarını ergenlik fırtınasında aile olarak ayakta kalmak yazısında anlattım.
Telefon kullanımı dengelenebilir mi?
Ergenlerde internet ve akıllı telefon bağımlılığına yönelik psikolojik müdahaleleri inceleyen bir meta-analiz, kontrol gruplu altı çalışmayı birleştirdi. Müdahaleler bağımlılık şiddetini azaltma yönünde olumlu bir eğilim gösterdi; araştırmacılar bilişsel davranışçı terapinin etkisini netleştirmek için daha fazla randomize kontrollü çalışmaya ihtiyaç olduğunu vurguluyor (Malinauskas ve Malinauskiene, 2019). Yani kanıt umut verici ama henüz sınırlıdır. Amaç telefonu hayattan çıkarmak değil, kullanımı yeniden sizin seçtiğiniz bir şey hâline getirmektir.
Kimler için uygundur?
Bu test, akıllı telefon kullanan yetişkinler ve ergenler için uygundur. Küçük çocuklarda ekran kullanımı bu testle değerlendirilmez; yaşa uygun biçimde ve aileyle birlikte ele alınmalıdır. Test bir başkasını değerlendirmek için değil, kendi kullanımınızı fark etmeniz için tasarlanmıştır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Telefon kullanımı uykunuzu, okul ya da iş performansınızı ve ilişkilerinizi belirgin biçimde aksatıyorsa, sınırlamayı defalarca deneyip başaramıyorsanız ya da telefondan uzak kaldığınızda yoğun huzursuzluk yaşıyorsanız bir uzmanla görüşmeniz yerinde olur. Ergenler ve aileleriyle yürüttüğüm çalışmalar için ergen ve aile psikoterapisi, yetişkinler için bireysel psikoterapi sayfasına bakabilirsiniz. Kimden destek alacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi yazısı yol gösterebilir.




