İyi uyku neye göre anlaşılır?
İyi uyku yalnızca kaç saat uyuduğunuzla ölçülmez. Uyku araştırmacıları uyku sağlığını, sağlıkla ilişkili ve kişinin kendi bildirimiyle de değerlendirilebilen birden çok boyutu olan bir kavram olarak tanımlar (Buysse, 2014). Bir uzman paneli; uykuya dalma süresini, beş dakikadan uzun uyanmaların sayısını, uykuya daldıktan sonra uyanık geçen süreyi ve yatakta geçen zamanın ne kadarının uykuyla geçtiğini iyi uyku kalitesinin uygun göstergeleri olarak kabul etmiştir (Ohayon ve ark., 2017). Uykusuzlukta belirleyici olan da uykuya dalma ya da uykuyu sürdürme güçlüğünün uykudan memnuniyetsizliğe, sıkıntıya ve gündüz işlevlerde bozulmaya yol açmasıdır (Morin ve ark., 2015).
| Uykunun yönü | Testte karşılığı |
|---|---|
| Uykuya dalma | Işığı kapattıktan sonra uzun süre uyuyamamak |
| Uykuyu sürdürme | Gece uyanıp yeniden uyuyamamak, sabah çok erken uyanmak |
| Dinlendiricilik ve memnuniyet | Sabah dinlenmiş kalkmak, uykudan genel memnuniyet |
| Gündüze etkisi | Dikkat, iş görme ve ruh hali |
| Düzen ve alışkanlıklar | Yatma ve kalkma saatleri, akşam ekran ve kafein |
| Zihinsel uyarılma | Yatakta susmayan zihin, uyuyamama kaygısı |
Nasıl uygulanır?
Her ifadenin son dört haftada sizin için ne sıklıkla geçerli olduğunu seçin: "Hiçbir zaman" (1 puan) ile "Neredeyse her zaman" (5 puan) arasında. Tek bir kötü geceyi değil, genel tabloyu düşünün. İki ifade ters puanlanır: sabah dinlenmiş kalktığınızı ve uykunuzdan memnun olduğunuzu söylemek puanı düşürür. Toplam puan 12 ile 60 arasında değişir ve yüksek puan daha fazla uyku sorunu işaretini gösterir.
Puanınız nasıl yorumlanır?
| Toplam puan | Madde ortalaması | Uyku sorunu işaretleri |
|---|---|---|
| 12 ile 29 | 1,0 ile 2,4 | Belirgin değil |
| 30 ile 42 | 2,5 ile 3,5 | Bazı işaretler |
| 43 ile 60 | 3,6 ile 5,0 | Belirgin |
Bu test için bir norm ya da kesme puanı yoktur. Aralıklar, madde ortalamasını cevap ölçeğinin alt, orta ve üst bölümlerine ayıran betimleyici aralıklardır.
Sonuç ne anlama gelir, ne anlama gelmez?
Yüksek puan, uykunuzun ve uykuyla ilgili alışkanlıklarınızın dikkat istediğini gösterir. Göstermediği şey şudur: uykusuzluk bozukluğu, uyku apnesi ya da başka bir uyku bozukluğu tanısı koymaz. Uykusuzluğun değerlendirilmesi; uyku alışkanlıklarını, uyku ortamını, çalışma saatlerini ve gün içi ritmi kapsayan bir görüşmeyi, uyku günlüğünü, bedensel ve ruhsal sağlığa dair soruları ve gerektiğinde ek tetkikleri içerir (Riemann ve ark., 2017). Vardiyalı çalışma, küçük bir bebek ya da yoğun stresli bir dönem puanı geçici olarak yükseltebilir.
Uyku çoğu zaman ruh halinden ayrı düşünülemez. Yatakta zihniniz durmadan dönüyorsa aşırı düşünme testi, endişe ve gerginlik ön plandaysa anksiyete testi, uykuyla birlikte isteksizlik ve çökkünlük varsa depresyon testi belirtilerinizi daha doğrudan değerlendirir.
Uyku kalitesini neler etkiler?
- Akşam ekran ışığı: Yatmadan önceki saatlerde ışık yayan bir ekrandan kitap okuyanlar, basılı kitap okuyanlara göre daha geç uykuya daldı; melatonin salgıları baskılandı ve ertesi sabah daha az uyanık hissettiler (Chang ve ark., 2015).
- Kafein: Yatmadan altı saat önce alınan orta dozda kafein bile uykuyu belirgin biçimde bozdu (Drake ve ark., 2013).
- Uyku saatleri ve alışkanlıklar: Düzenli uyku saatleri, kafein, nikotin ve alkolden kaçınma, gündüz uykusunu sınırlama gibi öneriler gözlemsel ve deneysel çalışmalarda uykuyla ilişkili bulunmuştur; ancak bunların genel toplumdaki doğrudan etkisi büyük ölçüde test edilmemiştir (Irish ve ark., 2015).
- Uykuya dair kaygı: Uykusuzluk yaşayan kişiler uykuları ve uykusuzluğun ertesi güne etkisi hakkında aşırı endişelenme eğilimindedir; bu endişe bedeni uyarır ve uykusuzluğu sürdüren bir döngü kurabilir (Harvey, 2002). Stresin uykuya etkisini stres nedir yazısında anlattım.
Uyku sorunları nasıl ele alınır?
Avrupa uykusuzluk kılavuzu, yetişkinlerde süregiden uykusuzluk için ilk seçenek olarak uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapiyi (BDT-İ) önerir (Riemann ve ark., 2017). Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi de çok bileşenli BDT-İ'yi güçlü öneriyle destekler; uyku hijyeni eğitiminin ise tek başına bir tedavi olarak kullanılmamasını önerir (Edinger ve ark., 2021). Bu yüzden akşam ekranını ve kafeini azaltmak faydalı bir başlangıçtır, ama süregiden bir uykusuzlukta çoğu zaman yeterli olmaz. İlaç tedavisi gerekip gerekmediğine hekim karar verir; uyku ilacına kendi başınıza başlamayın, kullandığınız bir ilacı da hekiminize danışmadan bırakmayın. Uykusuzluğun nedenlerini ve araştırmalara göre neyin işe yaradığını uykusuzluk yazısında ayrıntılı anlattım.
Kimler için uygundur?
Bu test 18 yaş üstü yetişkinler için hazırlanmıştır. Çocuk ve ergenlerde uyku sorunları aileyle birlikte, yaşa uygun biçimde değerlendirilmelidir.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Uyku sorununuz haftalardır sürüyorsa, haftanın birçok gecesinde tekrarlıyorsa ve gün içinde dikkatinizi, ruh halinizi ya da işinizi etkiliyorsa bir klinik psikolog ya da hekimle görüşmeniz yerinde olur. Uykusuzluğa çökkünlük, umutsuzluk ya da yoğun kaygı eşlik ediyorsa bunu da değerlendirmeye katmak önemlidir. Kimden destek alacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi yazısı yol gösterebilir.




