Danışanlarım uykusuzluğu çoğu zaman "Yatıyorum ama zihnim bir türlü susmuyor" ya da "Gece üçte uyanıyorum, sonra sabaha kadar tavanı izliyorum" diye anlatır. Kısa cevap: Uykusuzluk (insomnia), uyumak için yeterli zaman ve uygun ortam olduğu hâlde uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte ya da sabah erken uyanıp yeniden uyuyamamakta zorlanmak ve bunun gün içinde yorgunluk, dikkat ve ruh hali sorunlarına yol açmasıdır. Bu durum haftada en az üç gece ve en az üç aydır sürüyorsa kronik uykusuzluk bozukluğundan söz edilir. Uluslararası kılavuzların ilk sıradaki önerisi uyku ilacı değil, uykusuzluğa özgü bilişsel davranışçı terapidir (BDT-U). Bu yazıda uykusuzluğun ne olduğunu, neden kendi kendini sürdürdüğünü, kaygı ve depresyonla ilişkisini ve araştırmalara göre neyin işe yaradığını anlatıyorum.
Önemli not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve tanı koymaz. Yüksek sesli horlama, uykuda nefes durması, gün içinde elde olmadan uyuyakalma ya da akşamları bacaklarda huzursuzluk varsa önce bir hekime ya da uyku uzmanına başvurun. Kullandığınız bir ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da değiştirmeyin. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın.
Uykusuzluk nedir?
Güncel Avrupa uykusuzluk kılavuzuna göre DSM-5, ICSD-3 ve ICD-11'deki tanı ölçütleri bugün büyük ölçüde örtüşüyor (Riemann ve ark., 2023). Uykusuzluk bozukluğundan söz etmek için şu koşulların birlikte bulunması gerekir:
- Uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte güçlük ya da istenenden erken uyanıp yeniden uyuyamamak,
- Bu gece sorununun gün içinde yorgunluk, dikkat ve bellek güçlüğü, sinirlilik ya da iş ve okul performansında düşme gibi sonuçlara yol açması,
- Güçlüğün haftada en az üç kez görülmesi ve en az üç aydır sürmesi,
- Uyumak için yeterli zaman ve güvenli, sessiz, karanlık bir ortam olmasına rağmen yaşanması,
- Başka bir uyku bozukluğuyla daha iyi açıklanamaması.
Dördüncü madde önemlidir: Uykuya yeterli zaman ayırmamak uyku eksikliğidir, uykusuzluk değildir. Üç aydan kısa süren, örneğin bir stres döneminde ortaya çıkan tabloya ise kısa süreli uykusuzluk denir.
Uykusuzluk sık görülür: Avrupa'da yetişkinlerin yüzde 10'a varan bir bölümünde uykusuzluk bozukluğu bulunduğu tahmin ediliyor (Riemann ve ark., 2023). Türkiye'de 4.758 kişinin katıldığı bir toplum araştırmasında uykusuzluk sıklığı yaş grubuna göre yüzde 9,8 ile 13,9 arasında bulundu (Benbir ve ark., 2015).
Uykusuzluğun belirtileri nelerdir?
Uykusuzluk yalnızca geceyle ilgili değildir; gece yaşanan güçlüğün gündüze yansıması tanının parçasıdır (Riemann ve ark., 2023).
| Ne zaman? | Belirti | Nasıl yaşanır? |
|---|---|---|
| Gece | Uykuya dalma güçlüğü | Yatakta uzun süre dönüp durmak, zihnin gün içindeki konulara takılması |
| Gece | Uykuyu sürdürme güçlüğü | Gece birkaç kez uyanmak ve uzun süre yeniden uyuyamamak |
| Sabah | Erken uyanma | Saat çalmadan çok önce uyanıp bir daha uyuyamamak |
| Gündüz | Yorgunluk ve enerji düşüklüğü | Dinlenmemiş kalkmak, gün içinde güçsüz hissetmek |
| Gündüz | Dikkat ve ruh hali | Odaklanamamak, unutkanlık, sinirlilik, çabuk gerilmek |
| Gündüz ve akşam | Uyku hakkında endişe | "Bu gece de uyuyamazsam yarın ne olacak?" diye akşamdan kaygılanmak |
Uykusuzluk neden olur ve neden kendi kendini sürdürür?
Araştırmalar uykusuzluğu tek bir nedene bağlamıyor. Uyarılmışlık modeline göre bazı kişilerde beynin uyandırıcı ve uyutucu sistemleri arasındaki dengeye yatkınlık vardır; stresli bir olay ya da bir hastalık uykuyu bozar; ardından uykuyu bozan alışkanlıklar, yatağın uyanıklıkla eşleşmesi ve endişe ya da zihinde dönen düşünceler sorunu sürdürür. Uykusuzluk yaşayan kişilerde gece ve gündüz artmış bir uyarılmışlık hâli gösterilmiştir (Riemann ve ark., 2010).
Bilişsel modele göre ise uykusuzluk yaşayan kişi uykusu ve uykusuzluğun ertesi güne etkileri hakkında aşırı endişelenir. Bu endişe bedeni uyarır, kişi uykuyla ilgili tehdit işaretlerini (saat, bedensel duyumlar) izlemeye başlar, uyku kaybını olduğundan büyük algılar ve bu döngü sonunda gerçek bir uyku kaybına yol açabilir (Harvey, 2002).
| Etken türü | Örnekler |
|---|---|
| Yatkınlık | Kolay uyarılan bir sinir sistemi, endişelenmeye eğilimli olmak |
| Başlatan | İş ya da ilişki stresi, kayıp, bedensel hastalık, ağrı, vardiyalı çalışma |
| Sürdüren | Uyumak için yatakta fazla zaman geçirmek, gün içinde kestirmek, yatakta telefonla uzun süre vakit geçirmek, saate bakmak, uyku hakkında kaygı |
Tedavi en çok bu sürdüren etkenleri hedefler. Stresin uyku üzerindeki etkisini stres nedir yazısında ayrıntılı anlattım. Telefonu yatağa götürme alışkanlığını ve nasıl değiştirilebileceğini telefon bağımlılığı yazısında ele aldım.
Uykusuzluk ile kaygı ve depresyon arasında nasıl bir ilişki var?
İlişki iki yönlüdür. Kaygı ve depresyon uykuyu bozar; uykusuzluk da ruh sağlığı sorunları için bir risk etkenidir. Uzun süreli izlem çalışmalarını birleştiren bir meta-analizde, depresyonu olmayan ama uykusuzluk yaşayan kişilerde ileride depresyon gelişme olasılığı uyku sorunu olmayanlara göre yaklaşık iki kat bulundu (Baglioni ve ark., 2011). Daha yeni bir meta-analizde uykusuzluk depresyon (olasılık oranı 2,83) ve kaygı bozukluğu (3,23) başlangıcını da öngördü (Hertenstein ve ark., 2019).
İyi haber şu: Uykuyu iyileştiren müdahaleleri inceleyen 65 randomize kontrollü çalışmanın meta-analizinde, uyku kalitesi düzeldikçe depresyon, kaygı ve ruminasyonda orta, streste küçük ile orta düzeyde azalma görüldü; uyku ne kadar düzeldiyse ruh sağlığındaki iyileşme de o kadar büyük oldu (Scott ve ark., 2021). Zihniniz gece yatağa girince aynı düşünceleri döndürüp duruyorsa ruminasyon nedir yazısına bakabilir, aşırı düşünme testi ile bir ön fikir edinebilirsiniz. Endişe ve gerginlik ön plandaysa anksiyete nedir, çökkünlük ve isteksizlik eşlik ediyorsa depresyon nedir yazıları yol gösterebilir.
Son haftalarda uykunuzun nasıl gittiğine dair bir ön fikir için uyku kalitesi testini uygulayabilirsiniz. Test uykuya dalma, gece uyanma, sabah dinlenmişlik ve uyku alışkanlıklarınızı sorar; tanı koymaz.
Uykusuzluk nasıl geçer? İlk önerilen tedavi nedir?
Amerikan Hekimler Koleji (ACP), Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM) ve Avrupa Uyku Araştırmaları Derneği kılavuzları aynı noktada buluşuyor: Kronik uykusuzlukta ilk tedavi, uykusuzluğa özgü bilişsel davranışçı terapidir (Qaseem ve ark., 2016; Edinger ve ark., 2021; Riemann ve ark., 2023). BDT-U genellikle 4 ile 8 seanstan oluşur ve aşağıdaki bileşenleri birleştirir (Edinger ve ark., 2021).
| Bileşen | Ne yapılır? | Kılavuzdaki yeri |
|---|---|---|
| Uyaran kontrolü | Yatağa yalnızca uykulu olunca gitmek, uyuyamayınca kalkmak, her sabah aynı saatte uyanmak, gündüz kestirmemek | Tek başına da önerilir (koşullu) |
| Uyku kısıtlaması | Yatakta geçen süreyi önce gerçek uyku süresine eşitlemek, uyku verimi arttıkça kademeli uzatmak | Tek başına da önerilir (koşullu) |
| Bilişsel teknikler | Uyku hakkındaki felaketleştirici düşünceleri ve "8 saat uyumazsam mahvolurum" gibi inançları gözden geçirmek | Çok bileşenli BDT-U'nun parçası |
| Gevşeme | Karın solunumu, kademeli kas gevşetme, imgeleme | Tek başına da önerilir (koşullu) |
| Uyku hijyeni eğitimi | Kafein, alkol, ışık, gürültü ve oda sıcaklığıyla ilgili düzenlemeler | Tek başına önerilmez |
Etkisi ölçülmüş bir tedavidir. 20 randomize kontrollü çalışmanın meta-analizinde BDT-U uykuya dalma süresini ortalama 19 dakika, gece uyanık kalınan süreyi 26 dakika kısalttı; uyku verimi yaklaşık 10 puan arttı ve kazanımlar sonraki ölçümlerde sürüyor göründü (Trauer ve ark., 2015). 87 çalışmayı birleştiren bir başka meta-analiz, en az dört yüz yüze seansın kendi kendine yardım programlarından daha etkili göründüğünü buldu (van Straten ve ark., 2018). Depresyon, kaygı ya da bedensel hastalık eşlik ettiğinde de işe yarıyor: 37 çalışmada tedavi sonunda BDT-U alanların yüzde 36,0'ında, karşılaştırma gruplarının yüzde 16,9'unda uykusuzluk düzeldi (Wu ve ark., 2015). İnternet üzerinden uygulanan BDT-U da etkili bulundu; uzman desteği arttıkça etki büyüdü (Zachariae ve ark., 2016).
Uyku hijyeni tek başına yeter mi?
Uyku hijyeni önerileri (akşam kafeini azaltmak, alkolle uyumaya çalışmamak, yatak odasını karanlık, sessiz ve serin tutmak) faydalı bir zemindir, ama kronik uykusuzlukta tek başına bir tedavi olarak önerilmez (Edinger ve ark., 2021). Türkiye'deki toplum araştırmasında akşam altı bardak ve üzeri çay içmek ile 6 ile 8 saat ve daha uzun süre televizyon izlemek uykusuzlukla ilişkili bulundu; ancak bu kesitsel bir bulgudur ve neden sonuç ilişkisi göstermez (Benbir ve ark., 2015).
Kısacası uyku hijyeni gerekli bir zemindir; aylardır süren uykusuzlukta asıl çalışma davranışsal adımlar ve uyku hakkındaki düşünceler üzerinedir.
Uyuyamadığım gece ne yapabilirim?
Aşağıdaki adımların çoğu BDT-U'nun uyaran kontrolü ve gevşeme bileşenlerinden, saat ve uyku hakkındaki endişeyle ilgili olanlar uykusuzluğun bilişsel modelinden gelir (Edinger ve ark., 2021; Harvey, 2002). Terapinin yerine geçmez:
- Uyumaya zorlamayın. Uyumak için çabalamak uyarılmışlığı artırır.
- Uzun süre uyuyamadıysanız yataktan kalkın. Loş ışıkta, ekransız ve sakin bir işle meşgul olun; uykunuz gelince yatağa dönün.
- Saate bakmayın. Saati görmek "kaç saat kaldı" hesabını ve kaygıyı başlatır.
- Kaygılı düşünceleri kâğıda aktarın. Aklınızı kurcalayan konuları ve yarın atacağınız ilk adımı yazıp sabaha bırakın; gece yatakta sorun çözmeye çalışmayın.
- Bedeni yavaşlatın. Yavaş karın solunumu ya da kademeli kas gevşetme deneyin. Düşüncelere kapılmadan onları fark etmeyi mindfulness egzersizleri yazısında anlattım.
- Ertesi sabah her zamanki saatte kalkın ve gündüz kestirmeyin. Geç kalkmak ve kestirmek sonraki gecenin uykusunu zayıflatır.
Uyku ilaçları hakkında ne bilmek gerekir?
Uyku ilacı kullanıp kullanmamak, hangi ilacın ne kadar süreyle kullanılacağı hekimin kararıdır. Psikolog ilaç önermez ya da değiştirmez (psikolog ilaç yazabilir mi). Kılavuzların ortak çerçevesi şöyledir:
- Avrupa kılavuzu, BDT-U yeterince etkili olmadığında ilaç tedavisinin düşünülebileceğini, birçok ilacın kısa süreli (4 haftaya kadar) kullanım için önerildiğini belirtir (Riemann ve ark., 2023).
- ACP, BDT-U yetmediğinde ilaç eklenmesine yarar, zarar ve maliyetler konuşularak ortak kararla karar verilmesini önerir (Qaseem ve ark., 2016). AASM'nin ilaç kılavuzunda tüm öneriler "zayıf" düzeydedir ve son karar hekime aittir (Sateia ve ark., 2017).
- Reçetesiz satılan bazı uyku ürünleri ve bitkisel preparatlar kılavuzlarda uykusuzluk tedavisi olarak önerilmez (Sateia ve ark., 2017; Riemann ve ark., 2023). Bir ürünü başlamadan ya da bırakmadan önce hekiminize danışın.
- BDT-U ile ilaç tedavisinin kısa dönem etkileri benzer görünür, ancak tedavi bittikten sonra kalıcı etkisi gösterilen BDT-U'dur (Perlis ve ark., 2022).
Uykusuzluk için ne zaman destek almalı?
Uyku sorununuz haftada birkaç gece oluyor ve birkaç haftadır sürüyorsa, gününüzü, işinizi ya da ruh halinizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmanla görüşmek yerinde olur. Değerlendirmede uyku öyküsü, uyku günlüğü ve bedensel ile ruhsal sağlık birlikte ele alınır; başka bir uyku bozukluğundan şüphelenilirse uyku laboratuvarında inceleme yapılabilir (Riemann ve ark., 2023). Bu nedenle horlama, nefes durması, bacaklarda huzursuzluk ya da gündüz aşırı uyuklama varsa ilk adım bir hekim ya da uyku uzmanıdır. Kimden destek alacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi yazısı yol gösterebilir.
Terapide uykusuzluğu genellikle iki hafta tutulan bir uyku günlüğüyle başlayarak ele alıyorum. Uyaran kontrolü ve uyku kısıtlamasını kişinin yaşamına göre planlıyor, uyku hakkındaki kaygıları çalışıyoruz. Eşlik eden kaygı, stres ya da çökkünlüğü bireysel psikoterapi içinde birlikte ele alıyoruz; düşünceleri fark edip bırakmayı öğrenmek isteyenler için mindfulness temelli çalışmalar da bir seçenektir.
Kaynaklar
- Baglioni, C., Battagliese, G., Feige, B. ve ark. (2011). Insomnia as a predictor of depression: A meta-analytic evaluation of longitudinal epidemiological studies. Journal of Affective Disorders, 135(1-3), 10 ile 19. DOI
- Benbir, G., Demir, A. U., Aksu, M. ve ark. (2015). Prevalence of insomnia and its clinical correlates in a general population in Turkey. Psychiatry and Clinical Neurosciences, 69(9), 543 ile 552. DOI
- Edinger, J. D., Arnedt, J. T., Bertisch, S. M. ve ark. (2021). Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine, 17(2), 255 ile 262. DOI
- Harvey, A. G. (2002). A cognitive model of insomnia. Behaviour Research and Therapy, 40(8), 869 ile 893. DOI
- Hertenstein, E., Feige, B., Gmeiner, T. ve ark. (2019). Insomnia as a predictor of mental disorders: A systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews, 43, 96 ile 105. DOI
- Perlis, M. L., Posner, D., Riemann, D., Bastien, C. H., Teel, J. ve Thase, M. (2022). Insomnia. The Lancet, 400(10357), 1047 ile 1060. DOI
- Qaseem, A., Kansagara, D., Forciea, M. A., Cooke, M. ve Denberg, T. D. (2016). Management of Chronic Insomnia Disorder in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians. Annals of Internal Medicine, 165(2), 125 ile 133. DOI
- Riemann, D., Espie, C. A., Altena, E. ve ark. (2023). The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. Journal of Sleep Research, 32(6), e14035. DOI
- Riemann, D., Spiegelhalder, K., Feige, B. ve ark. (2010). The hyperarousal model of insomnia: A review of the concept and its evidence. Sleep Medicine Reviews, 14(1), 19 ile 31. DOI
- Sateia, M. J., Buysse, D. J., Krystal, A. D., Neubauer, D. N. ve Heald, J. L. (2017). Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine, 13(2), 307 ile 349. DOI
- Scott, A. J., Webb, T. L., Martyn-St James, M., Rowse, G. ve Weich, S. (2021). Improving sleep quality leads to better mental health: A meta-analysis of randomised controlled trials. Sleep Medicine Reviews, 60, 101556. DOI
- Trauer, J. M., Qian, M. Y., Doyle, J. S., Rajaratnam, S. M. W. ve Cunnington, D. (2015). Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Insomnia: A Systematic Review and Meta-analysis. Annals of Internal Medicine, 163(3), 191 ile 204. DOI
- van Straten, A., van der Zweerde, T., Kleiboer, A., Cuijpers, P., Morin, C. M. ve Lancee, J. (2018). Cognitive and behavioral therapies in the treatment of insomnia: A meta-analysis. Sleep Medicine Reviews, 38, 3 ile 16. DOI
- Wu, J. Q., Appleman, E. R., Salazar, R. D. ve Ong, J. C. (2015). Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia Comorbid With Psychiatric and Medical Conditions: A Meta-analysis. JAMA Internal Medicine, 175(9), 1461 ile 1472. DOI
- Zachariae, R., Lyby, M. S., Ritterband, L. M. ve O'Toole, M. S. (2016). Efficacy of internet-delivered cognitive-behavioral therapy for insomnia: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sleep Medicine Reviews, 30, 1 ile 10. DOI




