Danışanlarım bu konuyu çoğu zaman şöyle anlatır: "Kötüyüm ama neyin kötüsü, bilmiyorum" ya da "Midem düğümleniyor; üzgün müyüm, kızgın mıyım ayırt edemiyorum." Kısa cevap: Aleksitimi, kişinin kendi duygularını tanımakta, birbirinden ayırt etmekte ve sözcüklere dökmekte zorlanması, dikkatini iç dünyasından çok dış olaylara yöneltmesiyle tanımlanan bir kişilik özelliğidir. Bir tanı değildir; herkeste farklı düzeyde bulunan bir boyuttur. Bu yazıda belirtilerini, bedenle ve diğer ruhsal zorluklarla ilişkisini, nasıl anlaşıldığını ve duyguları tanımayı öğrenmenin mümkün olup olmadığını anlatıyorum. Yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı koymaz.
Aleksitimi nedir, bir hastalık mıdır?
Aleksitimi kelimesi Yunanca kökenlidir ve kabaca "duygular için söz yokluğu" anlamına gelir. Kavram, psikosomatik hastalarla çalışan klinisyenlerin 1970'lerdeki gözlemlerinden doğdu (Bagby ve ark., 2020). Bugün araştırmalarda üç bileşenle ele alınıyor (Li ve ark., 2015; Mazza ve ark., 2026):
- Duyguları tanımada güçlük: Bir şey hissettiğini fark edip bunun öfke mi, kaygı mı, kırgınlık mı olduğunu ayırt edememek.
- Duyguları tarif etmede güçlük: Hissettiğini başkasına sözcüklerle anlatmakta zorlanmak.
- Dışa dönük düşünme: İç yaşantı yerine olaylara ve somut yapılacaklara odaklanmak; hayal kurmanın ve iç gözlemin sınırlı kalması.
Halk arasında "duygu körlüğü" ya da "duygusal körlük" dense de aleksitimisi yüksek kişiler de duygu yaşar; zorlandıkları, o duyguyu fark edip adlandırmaktır. Aleksitimi DSM-5 ya da ICD-11'de bir tanı değildir. Toplumda puanlar çan eğrisi gibi dağılıyor (Salminen ve ark., 1999) ve analizler aleksitiminin "var ya da yok" diye ayrılan bir durum değil, herkeste farklı düzeyde bulunan bir boyut olduğunu destekliyor (Parker ve ark., 2008). Depresyon tedavisinde puanlar belirtilerle birlikte azalabiliyor, ama kişiler arasındaki sıralama büyük ölçüde korunuyor; yani aleksitimi kalıcı bir özellik gibi davranıyor (Luminet ve ark., 2001).
Yaygınlık kesme puanına bağlı. Finlandiya'da 5.454 yetişkinle yapılan bir araştırmada oran yüzde 9,9'du; erkeklerde (yüzde 11,9) kadınlardan (yüzde 8,1) sıktı ve ileri yaş, düşük eğitim ve depresyonla ilişkiliydi (Mattila ve ark., 2006). Almanya'da temsili bir örneklemde oran yaklaşık yüzde 10 bulundu (Franz ve ark., 2008). Yani kabaca on yetişkinden biri; bu oranlar Avrupa'dan geldiği için başka toplumlarda farklı olabilir.
Aleksitimi belirtileri nelerdir?
Aleksitimi tek bir belirtiyle değil, bir örüntüyle kendini gösterir. Tablo, bileşenlerin gündelik hayattaki karşılıklarını özetliyor.
| Bileşen | Gündelik hayatta neye benzer? | Sık duyulan cümle |
|---|---|---|
| Duyguları tanımada güçlük | Yalnızca "iyi" ya da "kötü" hissetmek, gerginliği önce mide ya da göğüste fark etmek | "Bir şey var ama ne olduğunu bilmiyorum." |
| Duyguları tarif etmede güçlük | "Nasılsın?" sorusuna olaylarla cevap vermek, duygu sorulunca konuşmanın tıkanması | "Anlatamıyorum, öyle işte." |
| Dışa dönük düşünme | Sorunları yalnız pratik çözümler üzerinden konuşmak | "Hissetmenin ne faydası var, ne yapacağıma bakarım." |
| İlişkilere yansıması | Yakınların "Ne düşündüğünü hiç bilmiyorum" demesi, başkasının duygusunu geç fark etmek | "Kırıldığını söyleyene kadar anlamadım." |
Son satırın araştırmada da karşılığı var: 24 çalışmalık bir meta-analizde aleksitimi yükseldikçe fotoğraflardaki yüz ifadelerini doğru adlandırma başarısı düşüyordu (Willis ve ark., 2025). Bu belirtiler stresli dönemlerde herkeste geçici olarak görülebilir; belirleyici olan uzun süreli ve yaygın olmasıdır.
Aleksitimide duygular neden bedende hissedilir?
Duygular bedende de yaşanır: kalp hızlanır, mide kasılır, omuzlar gerilir. Aleksitimide bu değişim fark edilir ama bir duyguya bağlanamaz. Araştırmalar bu bağı destekliyor, ama neden sonuç ilişkisi göstermiyor:
- Bedensel belirti bildirme ile aleksitimi arasında küçük ile orta düzeyde ilişki var, en çok duyguları tanımada güçlük boyutunda; aleksitiminin bu belirtilere yol açtığı gösterilmiş değil (De Gucht ve Heiser, 2003).
- 66 örneklemde aleksitimi ile beden içi sinyalleri fark etme (interosepsiyon) arasında küçük bir ters ilişki bulundu; ilişki ruhsal ya da gelişimsel tanısı olan gruplarda orta düzeydeydi, sağlıklı gruplarda anlamlı değildi (Trevisan ve ark., 2019).
- 77 çalışmada kronik ağrısı olanların aleksitimi puanları belirgin biçimde yüksekti; ancak olumsuz duygudurum hesaba katılınca aleksitimi ile ağrı şiddeti arasındaki ilişki kayboluyordu (Aaron ve ark., 2019).
Bedensel bir şikâyetiniz varsa önce tıbbi değerlendirme gerekir. Şikâyetlerinizin sizi ne kadar rahatsız ettiğine bedensel belirti testi ile bakabilir, kaygının bedendeki karşılıklarını panik atağın bedensel belirtileri yazısında okuyabilirsiniz.
Aleksitimi neden olur?
Tek bir nedeni yok; araştırmalar daha çok hangi etkenlerle birlikte görüldüğünü gösteriyor. 99 örneklemde 36.141 kişiyi kapsayan bir meta-analizde çocuklukta kötü muamele yetişkinlikteki aleksitimiyle ilişkiliydi (r = 0,23); en güçlü bağlar duygusal ihmal, duygusal istismar ve fiziksel ihmal içindi (Ditzer ve ark., 2023). Duyguların konuşulmadığı ya da cezalandırıldığı bir evde büyüyen çocuk onlara isim vermeyi öğrenemeyebilir. Bu çalışmalar geçmişin geriye dönük anlatımına dayanır; aleksitimisi olan herkes zor bir çocukluk geçirmemiştir.
Kesitsel çalışmaları birleştiren bir meta-analizde aleksitimi, erken dönem uyumsuz şemaların çoğuyla ilişkiliydi; en güçlü ilişki "duyguları bastırma" şemasındaydı (r = 0,50) (Pilkington ve ark., 2024).
Aleksitimi depresyon, travma ve otizmle ilişkili mi?
Aleksitimi pek çok ruhsal zorlukta daha sık görülüyor. Bu, o sorunlara yol açtığı anlamına gelmez; ilişki iki yönlü olabilir.
| Durum | Araştırmalar ne gösteriyor? | Ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| Depresyon | 19 çalışmada (3.572 kişi) depresyon şiddeti, duyguları tanıma ve tarif etmede güçlükle orta düzeyde, dışa dönük düşünmeyle zayıf düzeyde ilişkili (Li ve ark., 2015) | Puanlar belirtiler hafifledikçe azalabilir |
| Travma sonrası stres | 43 örneklemde (5.069 kişi) TSSB tanılı kişilerin puanları genel toplumdan 1,32 standart sapma yüksek; en belirgin alan duyguları tanımada güçlük (Edwards, 2022) | Duygulara yaklaşma temposu uzmanla ayarlanmalı |
| Otizm | 15 çalışmada otizmli katılımcıların yaklaşık yarısında (yüzde 49,9) aleksitimi saptandı, karşılaştırma grubunda oran yüzde 4,9 (Kinnaird ve ark., 2019) | Yaygın ama evrensel değil; aleksitimi otizm demek değildir |
34 çalışmalık bir meta-analizde aleksitimi intihar düşüncesiyle güçlü, intihar davranışıyla küçük düzeyde ilişkiliydi; çalışmalar arası farklılık yüksek olduğundan sonuç temkinle yorumlanmalı (Hemming ve ark., 2019). Adını koyamasanız bile dayanılmaz bir sıkıntı ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa bunu yalnız taşımayın; acil bir risk varsa beklemeden 112'yi arayın. Depresyonun belirtilerini ve tedavi seçeneklerini depresyon nedir yazısında, hangi uzmana başvurulacağını psikolog mu psikiyatrist mi yazısında anlattım.
Aleksitimi duyguları bastırmakla aynı şey mi?
Hayır. Bastırmada kişi duygusunu fark eder ama göstermemeyi seçer; aleksitimide zorluk duygunun fark edilip adlandırılmasında başlar. Benzer görünen durumları şöyle ayırıyorum:
| Durum | Duygu fark ediliyor mu? | Temel zorlanma |
|---|---|---|
| Aleksitimi | Bedendeki değişim fark ediliyor, duygu olarak tanınması zor | Duyguyu ayırt etmek ve sözcüklere dökmek |
| Duyguyu bastırma | Evet | Duyguyu göstermemek, ondan kaçmak |
| Anhedoni | Evet, ama keyif ve ilgi azalmış | Eskiden keyif veren şeylerden zevk alamamak |
| Duygusal zekada zorlanma | Kısmen | Duyguyu fark etme, anlama, okuma ya da yönetme becerilerinden birinde güçlük |
Duygusal zekanın dört becerisinden "kendi duygusunu fark etmek" ve "duyguyu anlamak", aleksitiminin zorlandığı alana denk düşer (duygusal zeka nedir). Kabul temelli çalışmalarda da ilk adım duyguyu fark etmektir; fark edilmeyen bir duyguya yer açmak zordur. Duyguyla savaşmayı bırakmanın ne anlama geldiğini duyguları kabul etmek vazgeçmek midir yazısında, zevk alamamayı anhedoni nedir yazısında anlattım.
Aleksitimi nasıl anlaşılır, testi var mı?
Aleksitimi bir tanı olmadığından klinik görüşmede kişinin duygularını nasıl anlattığına, bedensel şikâyetlerine ve ilişkilerine birlikte bakılır. Araştırmalarda en sık kullanılan araç 20 maddelik Toronto Aleksitimi Ölçeği'dir (TAS-20); 25 yıllık çalışmalar ölçeğin güvenilir ve geçerli olduğunu destekliyor (Bagby ve ark., 2020). Ölçek telifli olduğu için maddelerini burada paylaşmıyorum.
Bu ölçeklerin bir sınırı var: duygusunu fark etmekte zorlanan birinden bunu kendisinin bildirmesi isteniyor; araştırmacılar öz bildirime dayanmayan ölçümlere de ihtiyaç olduğunu vurguluyor (Aaron ve ark., 2019). Ön fikir edinmek isterseniz aleksitimi testini uygulayabilirsiniz; test farkındalık amacıyla hazırlanmıştır, bilimsel bir ölçek değildir ve tanı koymaz.
Duygularımı tanımayı nasıl öğrenebilirim?
Bu adımlar terapinin yerine geçmez, ama duygu farkındalığı için iyi bir başlangıçtır:
- Önce bedene bakın. Gün içinde birkaç kez durup "Bedenimde şu an ne oluyor?" diye sorun: sıkışma, sıcaklık, ağırlık. Duygu çoğu zaman önce bedende belirir.
- Kaba bir adla başlayın. "Kötüyüm" yerine önce hoş mu, değil mi diye bakın; sonra öfke, kaygı, üzüntü, utanç gibi ailelerden hangisine yakın olduğunu seçin.
- Duyguyu olaya bağlayın. "Toplantıdan sonra midem kasıldı, sanırım eleştirilmekten kaygılandım" gibi kısa notlar zamanla örüntüleri görünür kılar.
- Güvendiğiniz birine sorun. "Dışarıdan nasıl görünüyordum?" sorusu adlandıramadığınız duyguyu gösterebilir.
- Farkındalık egzersizlerini deneyin. Dört randomize kontrollü çalışmayı (460 katılımcı) birleştiren bir derlemede farkındalık temelli programlar aleksitimi puanlarını kontrol gruplarına göre azalttı; çalışma sayısı az olduğundan bulgu doğrulanmayı bekliyor (Norman ve ark., 2019). Başlamak için mindfulness egzersizlerine bakabilirsiniz.
Aleksitimi geçer mi, terapide nasıl çalışılır?
Kalıcı bir özellik gibi davransa da aleksitimi değişebilir. 59 çalışmayı inceleyen ve 3.368 kişinin verisini birleştiren yakın tarihli bir meta-analizde psikolojik müdahaleler aleksitimiyi kontrol koşullarına göre orta düzeyde azalttı; en büyük etki birkaç yaklaşımı birleştiren bütünleşik müdahalelerdeydi (Mazza ve ark., 2026). Bu, herkesin aynı ölçüde ya da belli sürede değişeceği anlamına gelmez. Amaç duyguları kusursuz tanımak değil, onları daha sık fark edip daha rahat anlatabilmektir.
Terapide beden ile duygu arasında köprü kurmaya, duygu sözcüklerini çoğaltmaya ve duyguyu ilişkiler içinde konuşmaya çalışırız. Çalışmalarımı bireysel olarak yürütüyorum: bireysel psikoterapi içinde duygu farkındalığı üzerinde adım adım çalışıyoruz. Kabul ve kararlılık terapisi duyguyla birlikte değer verdiğiniz yönde ilerlemeyi, mindfulness temelli çalışmalar bedene dikkat etmeyi destekler. Erken yaşta öğrenilmiş bastırma kalıplarının köklerine şema terapi ile bakıyoruz.
Bu zorluk ilişkilerinizi, işinizi ya da bedensel sağlığınızı uzun süredir etkiliyorsa ya da eşlik eden depresyon, kaygı veya travma belirtileri varsa bir uzmanla görüşmek yerinde olur.
Kaynaklar
- Aaron, R. V., Fisher, E. A., de la Vega, R. ve ark. (2019). Alexithymia in individuals with chronic pain and its relation to pain intensity, physical interference, depression, and anxiety: A systematic review and meta-analysis. Pain, 160(5), 994 ile 1006. DOI
- Bagby, R. M., Parker, J. D. A. ve Taylor, G. J. (2020). Twenty-five years with the 20-item Toronto Alexithymia Scale. Journal of Psychosomatic Research, 131, 109940. DOI
- De Gucht, V. ve Heiser, W. (2003). Alexithymia and somatisation: Quantitative review of the literature. Journal of Psychosomatic Research, 54(5), 425 ile 434. DOI
- Ditzer, J., Wong, E. Y., Modi, R. N. ve ark. (2023). Child maltreatment and alexithymia: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 149(5-6), 311 ile 329. DOI
- Edwards, E. R. (2022). Posttraumatic stress and alexithymia: A meta-analysis of presentation and severity. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 14(7), 1192 ile 1200. DOI
- Franz, M., Popp, K., Schaefer, R. ve ark. (2008). Alexithymia in the German general population. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 43(1), 54 ile 62. DOI
- Hemming, L., Taylor, P., Haddock, G. ve ark. (2019). A systematic review and meta-analysis of the association between alexithymia and suicide ideation and behaviour. Journal of Affective Disorders, 254, 34 ile 48. DOI
- Kinnaird, E., Stewart, C. ve Tchanturia, K. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 55, 80 ile 89. DOI
- Li, S., Zhang, B., Guo, Y. ve ark. (2015). The association between alexithymia as assessed by the 20-item Toronto Alexithymia Scale and depression: A meta-analysis. Psychiatry Research, 227(1), 1 ile 9. DOI
- Luminet, O., Bagby, R. M. ve Taylor, G. J. (2001). An evaluation of the absolute and relative stability of alexithymia in patients with major depression. Psychotherapy and Psychosomatics, 70(5), 254 ile 260. DOI
- Mattila, A. K., Salminen, J. K., Nummi, T. ve ark. (2006). Age is strongly associated with alexithymia in the general population. Journal of Psychosomatic Research, 61(5), 629 ile 635. DOI
- Mazza, A., Davis, P., Johnson, L. ve ark. (2026). Identifying therapies to effectively reduce alexithymia: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 400, 121167. DOI
- Norman, H., Marzano, L., Coulson, M. ve ark. (2019). Effects of mindfulness-based interventions on alexithymia: A systematic review. Evidence-Based Mental Health, 22(1), 36 ile 43. DOI
- Parker, J. D. A., Keefer, K. V., Taylor, G. J. ve ark. (2008). Latent structure of the alexithymia construct: A taxometric investigation. Psychological Assessment, 20(4), 385 ile 396. DOI
- Pilkington, P. D., Karantzas, G. C., Faustino, B. ve ark. (2024). Early maladaptive schemas, emotion regulation difficulties and alexithymia: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 31(1), e2914. DOI
- Salminen, J. K., Saarijärvi, S., Äärelä, E. ve ark. (1999). Prevalence of alexithymia and its association with sociodemographic variables in the general population of Finland. Journal of Psychosomatic Research, 46(1), 75 ile 82. DOI
- Trevisan, D. A., Altschuler, M. R., Bagdasarov, A. ve ark. (2019). A meta-analysis on the relationship between interoceptive awareness and alexithymia: Distinguishing interoceptive accuracy and sensibility. Journal of Abnormal Psychology, 128(8), 765 ile 776. DOI
- Willis, M. L., Miller, M. J., More, A. ve ark. (2025). Alexithymia and facial expression recognition: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 391, 119953. DOI




